१
पृथ्वी लोकको उत्पत्ती
आकाशमा देखिने सूर्य, चन्द्र, तारा आदि कुराहरू हाम्रालागि धेरै पहिले देखि नै कौतूहलकै विषय रहंदै आएका छन् । यस सम्वन्धमा विभिन्न व्यक्तिले आआप्mनै किसिमका मतहरू दिएका छन् । समयानुसार यी मतहरूमा परिवर्तन समेत हुंदै गएका छन् । सर्वप्रथम व्रम्हाण्डवारे ई.सं.१४० टोल्मी नामक इजिप्सीयन् ज्योतिषीले पृथ्वीलाई केन्द्र मानेर सूर्य लगायत अन्य ताराहरूले यसको परिक्रमा गरिरहेको कुरो वताएर गए । यसपछि ई.सं.१५४३ मा पोलिस ज्योतिष कोपर्निकस्ले सूयचाहिं केन्द्रविन्दु हुनुपर्दछ र यसैको वरिपरि अन्य ग्रह–उपग्रहहरूले परिक्रमा गरिरहेको हुनुपर्दछ भन्ने नयांँँ कुरो वताए । ई.सं. १८०५ मा वृटिश ज्योतिष हेर्षचेल्ले व्रम्हाण्ड सौर्यमण्डलमा सीमित नरहेर सौर्यमण्डल स्वयं पनि व्रम्हाण्ड भित्र पर्दछ । यो व्रम्हाण्ड सूर्य लगायतका अन्य विभिन्न ताराहरूको समूहले वनेको छ । ताराहरूको समूहलाई ‘तारामण्डल’ भनिन्छ भने सूर्य परिवार रहेको यो ‘सौर्यमण्डल’ तारा–मण्डलहरूमध्येको एक मात्र हो । अन्य तारामण्डल ठूला भए तापनि धेरै टाढा भएकाले हामीले देख्न नसकेको हो । ‘सौर्यमण्डल’ भन्नाले हामी सूर्य समेतका नौ ग्रहहरू लगायत ती ग्रहहरूका उपग्रहहरू समेतको समूहलाई वुभ्mदछौं । सौर्यमण्डलका सवै ग्रहहरूको केन्द्रविन्दु सूर्य भएकाले सवै ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्दछन् र यिनीहरूको लागि प्रकाश तथा तापको स्रोत सूर्य भएकाले यो सूर्यवाटै उज्यालो प्राप्त गर्दछन् । ग्रहहरू कुनै सूर्यको नजीक र कुनै टाढा भएकाले कुनैले ताप घटी र कुनैले वढी पाउंछन् । अनुसन्धानकर्ताले ग्रहहरू धेरै छन् भन्ने दावी गरे तापनि प्रमाणित गर्न नसकेकाले ग्रहहरू नौ वटा मात्र आजतक मानिएका छन् । सूर्यको नजीक वुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण र यम हुन् । सवैभन्दा नजीक वुध र टाढामा यम । ठूलो अनुसार वृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण, पृथ्वी, शुक्र, मंगल, वुध र यम । सवैभन्दा ठूलो वृहस्पति र सानामा यम । सूर्यलाई एक चक्कर लगाउन वुधलाई ८८ दिन, शुक्रलाई २२४ दिन, पृथ्वीलाई ३६५ दिन ५ धण्टा ४८ मिनेट् ४६ सेकेण्ड, मंगललाई ६८७ दिन, वृहस्पतिलाई ४,३३२.६१ दिन, शनिलाई १०,७५९ दिन, अरुणलाई ३०,७०७.७९ दिन, वरुणलाई ६०,१९९.६३ दिन (१६५ वर्ष) र यमलाई २४८.५४ वर्ष लाग्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्द
उपग्रह (चन्द्रमा) शनिको २२ वटा, वृहस्पतिको १६ वटा, अरुणको ५ वटा, वरुणको ३ वटा र पृथ्वीको १ वटा । पृथ्वी सौय–परिवारको तेस्रो टाढाको ग्रह । आयतनको हिसावमा पांचौ ठूलो ग्रह । उपग्रह १ वटा भएको यो पृथ्वी अचल छ । वरु, सूर्य–तारा आदि पृथ्वीको वरिपरि घुम्दछन् भन्ने धारणा पहिलेका मानिसमा थियो । वैज्ञानिक प्रमाणले पृथ्वीका आप्mनै किसिमका चाल छन् भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ । (क) दैनिक गति र (ख) वार्षिक गति । दैनिकगति ः पृथ्वी पूर्वतिरवाट पश्चिमतिर १६०० कि.मि.को गतिले आप्mनै अक्षको वरिपरि घुमिरहेको हुन्छ । यसरी एक चक्कर लगाउन पृथ्वीलाई २३ धण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेण्ड (सालाखाला २४ धण्टा ) लाग्छ । यो नै दैनिक गति हो, जसलाई हामी ‘दिन’ भन्दछौं । वार्षिकगति ः पृथ्वीले आप्mनो अक्षमा घुम्नको संगसंगै सूर्यको वरिपरि पनि चक्कर मारिरहेको हुन्छ । (जसरी हामीले च्याम्फट्टि धुमाउंदा सजिलैसंग यो थाहा पाउन सक्छौं) यसरी घुम्न ३६५ दिन ५ धण्टा ४८ मिनेट ४५.५१ सेकेण्ड लाग्छ । एक वर्षमा ३६५ दिन मात्र हुन्छ । वांकी ५ धण्टा ४८ मिनेट ४५.५१ सेकेण्ड जोड्दै गएको खण्डमा प्रत्येक ४ वर्षमा १ दिन वन्दछ र प्रत्येक ४ वर्ष पछि ३६६ दिनको वर्ष हुन्छ यही एक दिन वढी भएको वर्षलाई अधिक वर्ष भनिन्छ । ई.सं. मा प्रत्येक ४ वर्षमा एकचोटि फेव्रुअरी महीना २९ दिनको र अरु वर्षहरूमा २८ दिनको हुन्छ । यसलाई लिप यर् (ीभबउ थ्भबच) भन्ने गरिन्छ । ‘पृथ्वी’ सूर्य लगायत् अन्य ताराहरूको आकर्षण(विकर्षण आदि क्रियावाट निर्माण भएको हो भन्ने कुरामा भने हामी विश्वस्त हुन सक्तछौं । हामी वसेको पृथ्वीमा अधिकांश भाग जल सतहले ढाकेको छ । थोरै मात्र भाग स्थल सतहमा पर्दछ (७०.९२.२९.०८) । पृथ्वीको वाहिरी पत्र हलुका वस्तुवाट वनेको र सो पनि केवल १६ कि.मि भित्रसम्म मात्र रहेको र त्यसभन्दा भित्र अन्य पदार्थ वढी रहेको छ । ‘पृथ्वी’ एउटै मात्र यस्तो ग्रह हा,े जहां मानव जाति लगायत अन्य विभिन्न किसिमका जीव जन्तुहरूको अस्तित्व रहेको छ, भनेर वैज्ञानिकहरू मान्दछन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घ
२
म मन नुुष् ष्य यक का ोे उ उत् त्प प ित्ति त्त र र िवि वक का ास स
ज्योतिषशास्त्रका विद्धान्हरूको भनाइ अनुसार लाखौवर्ष पहिले सूर्यवाट उसको वाष्पशक्तिभित्रको एक पिण्ड छुट्टियो, त्यही छुट्टिएको एक पिण्ड ‘पृथ्वी’ हो । पृथ्वीको एक भाग छुट्टिएर पिण्ड (चन्द्रमा) वन्यो । हजारौं वर्षसम्म यो वल्दो ग्यासको थुप्रो थियो । सयकडौं वर्षको बहदो समयमा यो विस्तारै सेलाउन थाल्या र वाहिरी भाग जम्न थाल्यो । पानी पर्दा पृथ्वी थर्थराउन लाग्यो र पृथ्वीमा अग्ला होचा पहाड, स्थल र पानीवग्ने वाटो वन्न थाल्यो । तातो छँंदा पानी सुकेर गयो जव चिसो भयो, त्यसमा परेको पानी गहीरो ठाउंमा जम्न लाग्यो र समुद्र वन्यो । जव पृथ्वी चिसोभयो समुद्र भित्र हाड नभएका जनावरहरूको सृष्टि भयो । पृथ्वीमा जीवको उत्पत्ति भएको लाखौंवर्ष भयो । ठूला गोहीहरू र पात नभएका वृक्षहरूको उत्पत्ति भयो । शुरुमा हिमाल, पहाड केही थिएन । भूकम्पको प्रकोपले गर्दा जमीन माथि उक्सियो । तल भास्सियो र कतै समुद्र भयो कतै हिमाल र पहाड । भनिन्छ, हाम्रो हिमालय पर्वत पनि धेरै वर्ष पहिले टेथिस–सागर थियो ।
पहिले भद्दा पौराणिक प्राणीहरूको विकास भयो अनि आजकलका परिचित प्राणीहरूको विकास भएको हो । प्राणीहरूको विकासमा स्तनपायी चाहि माथिल्ला किसिमका हुन् । तिनीहरू वच्चा जन्माएर आप्mनो दुध (स्तन) चुसाउंछन् । आप्mना वच्चाहरूको खूव प्रेमका साथ ध्यान दिएर हेरचाह गर्दछन् । स्तनपायी जन्तुहरूमा पनि माथिल्लो किसिमका जन्तुहरू गर्भधारणको अवधि पछि एक पटकमा एकै वच्चा जन्माउंछन् । यिनीहरूमा मानिस सवैभन्दा माथिल्लो तहको बताइन्छन् । त्यस्तै, किसिमवाट माछा र भ्यागुताहरू निम्नस्तरका जन्तुहरू एक पटकमा हजारौं फुल पारेर तिनीहरूलाई भाग्यको भरमा छोडिदिई रेखदेख गर्दैनन । वरु, आफैं खान्छन् । माथिल्लो स्तरका जन्तुहरू थोरै फुल पार्ने र आफैं हेर विचार गर्ने गर्थे । कुखुरी थोरै फुल पारेर तिनीहरूलाई कोरल्छे । पृथ्वीमा सवभन्दा पछिल्लो प्राणी मानिस हुन् । आदिमकालीन मानिस असभ्य थिए । तिनीहरू जंगली पशुहरूसंग वस्तथे र आपूmले मारेका जनावरहरूको मासु खान्थे । कालको गतिमा तिनीहरू बिस्तारै आप्mनो वुद्धिको प्रभावले पशु जीवनवाट धेरै माथि उठे । वदलिंदो वातावरणमा जुन जनावरले आफूलाई समायोजन गर्न सफल भए तिनीहरू जीवित रहन सक,े अरुको अस्तित्व समाप्त भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्ध द्ध
आदिमकालमा मानिस जंगली डरलाग्दा क्रूर जनावरहरूका वीचमा वस्तथे । उनीहरूलाई आत्मरक्षागर्न ज्यादै मुस्किल थियो । जंगली जन्तुहरूवाट हमला गरिने अर्थात् हिंस्रक पशुहरूले झम्टिने डर हरवखत रहन्थ्यो । तर आप्mनो वुद्धिको वलले ऊ विस्तारै विस्तारै ती पशुहरूको मालिक वन्यो । मानिसले गरेको सवैभन्दा पहिलो ठूलो अन्वेषण ‘आगो’ हो । उसले दुई वटा चकमक पत्थर घोटेर आगो वाल्न जान्यो । ‘आगो’ मानव विकासका लागि ठूलो सहायक तत्व सिद्ध भयो । जसले जाडोमा न्यानो र हिंस्रक पशुहरू देखि सुरक्षित तुल्यायो । यसले पशुहरूमाथि उसको प्रभुत्वलाई धेरै प्रभावित पा¥यो । यसै युगलाई वैज्ञानिकहरू ‘हिमयुग’ भन्दछन् ।
वुद्धिको प्रभाववाट मानिसले हतियार चक्कु, वन्चरो र भाला वनायो । ‘हिमयुग’को अन्त्य पछि मानिसहरू संसारका अरु भागमा फैलिन थाले । मानिसहरू गुफाहरूमा वस्तथे, निर्वल प्राणी मारेर वा कंदमुल खान्थे । ढुंङ्गाका हतियार प्रयोग गर्ने भएकाले यसलाई पाषाण युग भनियो ।
नवीन पाषाण युगमा मानिसहरू खेत जोतेर अन्न उमार्दथे । माटाका भांडा वनाएर खानेकुरा पकाउंथ । गाई, गोरु, वाख्रा र भेडा पाल्न थाले । जव मानिसले खेती गर्न थाल्यो । शिकारी भएर जहाँं पायो उहीं घुम्ने कुरो पनि आएन । जहां खेती ग¥यो त्यहीं अन्न नपाकुन्जेल कुर्नुप¥यो, अनि थन्क्याउनु प¥यो । थन्क्याउनका लागि घरको आवश्यकता प¥यो । यसरी मान्छे घरमा रहने भयो । यसलाई ‘उत्तर–पाषाण’ युग भनिन्छ ।
मानिस पारिवारिकसमूहमा रहन सिकेपछि जातिहरूको वर्गीकरण गरिए । उनीहरूका जीवनमा सहयोगात्मक ढंगको रूप र शैली प्रारम्भ भयो । खतरा र आक्रमणका समयमा उनीहरूले सामूहिकरुपले आत्मरक्षा समेत गर्दथे ।
प्रत्येक जातिले केही समय पछि उनीहरूमध्ये वलियो र लडाइँमा शत्रुसित लड्न सक्ने व्यक्तिलाई नेता चुन्दथे । उसको काम आप्mनो जातिको सुरक्षा गर्नु थियो । ‘कृषियुग’को प्रारम्भ भएपछि उसमा जिम्मेवारी वढ्यो । उसले भोजन सामग्रीको वितरण, युद्ध तथा शान्ति–सुरक्षा गर्नु थियो । त्यसकोलागि शान्ति– सुरक्षाको प्रवन्ध गर्नकोलागि कार्यकर्ताको संगठन गर्न थाल्यो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः छ छ
पहिलाका मानिस वरफ, आंधी र भूकम्पसित डराउंथे । तिनीहरू प्रत्येकलाई देवता सम्झन्थे र खुिसपार्न पशुहरूको वली दिन्थे । यसरी प्रकृतिको भय धर्मको आधार वन्न पुग्यो । देवताको क्रोध प्रत्येक विपत्तिको कारण वन्न पुग्यो । सृष्टिको निर्माण अनुसार स्त्री र पुरुषकावीच श्रम–विभाजन भयो । पुरुषले घर वाहिर शिकार खेल्ने र स्वास्नीमानिस घरमा छोरा–छोरीको र घरको हेरचाह गर्न थाले ।
पहिलोगाउं आज भन्दा सातहजार वर्ष पूर्व मेसोपोटामिया (पश्चिम एशियामा) वसेको अनुमान गरिन्छ । आज पृथ्वीमा पाइने सवै मानिसहरू एकै जातका सन्तान हुन् । संसारमा फैलिंंदा जलवायुको अवस्थाको प्रभावले अलग अलग आकार–रूपमा छुट्टिए, भनिन्छ । यसै अनुसार वर्ण र जातिहरूका रंगमा फरक आयो । ठण्डा प्रदेशमा वस्नेहरू गोरा र गर्मीमा वस्नेहरू काला रंगका भए । नीग्रोहरूको रंग कालो । मंगोलहरूको पहेंलो र यूरोप निवासीहरूको सेतो भयो । यसवाट थाहा हुन्छ कि विभिन्न जातिहरूका अलग अलग रंगको मूलकारण जलवायु हो ।
भारतका आदिवासी द्रविडहरू थिए । उनीहरू धेरै सभ्य थिए र जल एवं स्थलद्वारा टाढाका देशहरूसंग व्यापार गर्दथे । दक्षिण भारतका सवै जातहरू त्यसैवाट निस्केका हुन् । मंगोल जाति अर्को एउटा प्राचीन जाति हो, जुन चीन, थाइलैण्ड, जापान र वर्मामा वसे । हव्सीहरू अफ्रिकाका स्थानीय निवासी र यहूदी जाति अरवका सवभन्दा पुराना हुन् ।
आर्यहरू ज्यादै सभ्य थिए । उनका भाषाहरूमध्ये एउटा संस्कृत भाषा थियो । तिनीहरू मध्य, पश्चिम–एशियामा र पूर्वी–यूरोपमा रहन्थे । उनीहरूले उत्तर– पश्चिमवाट भारतमा, आक्रमणगरी द्रविड आदिवासीहरूलाई पराजितगरी विन्ध्य–प्रदेशको दक्षिणतिर भगाए । पछि आर्यहरू गंगा र जमुनाका मैदानहरूमा फैलिए । उनीहरू यस देशलाई ‘आर्यावर्त’ भन्दथे । आर्यहरू करीव पांचहजार वर्ष अघि मध्य–एशियावाट मेशोपोटामियामा केही शताव्दीसम्म वसे । यिनीहरू भारतको दक्षिण–उत्तर पंजावभै त्यसपछि गंगाको मैदानमा वसे ।
विभिन्न जत्थामा भारतमा आर्यहरू आउने कार्य एक शताव्दीसम्म चल्यो । उनीहरू सर(सामानलिंदै गाडा र पशुहरूमा चढी आए । उनीहरूमध्ये अधिकांंश
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ट ट
उत्तर(पश्चिम देशहरूवाट आए । ती मध्ये कोही पर्सियाको खाडी हुंदै आए । आर्यहरूमा जातीय–उच्चता र वंशगत कुलीनताको भावना थियो । आर्यहरू स्वतन्त्रता प्रिय थिए । गुलामी, अपमान सहनु भन्दा उनीहरू मर्न रुचाउंदथे । उनीहरू कुशल–योद्धा र कृषक थिए । चिकित्साशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र आदि धेरै कुरा बढि जान्दथे । कृषि र पशुपालनलाई महत्व दिन्थे । गंगा र गाईलाई पवित्र मान्दथे । उनीहरू अरु जातिहरूसित मिसिएनन् । उनीहरूमा अन्तर्जातीय योजना एवं विवाह निषेध थियो । महाकाव्य युगमा आर्यहरू सारा उत्तर भारतमा फैलिएका थिए । वाह्रौंशताव्दीमा केही राजपूतहरूका साथ मुसलमानहरूले आक्रमण गरेका कारणले व्राम्हणहरू पश्चिमी नेपालमा आएका थिए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ठ ठ
३
म म िन् िन्द दर र
जहाँ देवतालाई स्थापना गरिएको हुन्छ, अर्थात देवताको घरलाई मन्दिर भनिन्छ । शुरुशुरुमा मानिस वरफ, आंधी र भूकम्पसित डराउंथे । त्यसैले, प्रकृतिको प्रत्येक अंगलाई खास किसिमको देवता संझी पुज्दथे । उनीहरूले मूर्तिस्थापना गरेका थिएनन् । देवतालाई खुसी पार्न वलि चढाउंदथे । केही समयपछि पुरोहितवर्ग प्रमुख वनेपछि तमाम मन्दिरहरू वनाए । मन्दिरहरू विभिन्न प्रकारका पाइन्थे । मन्दिरका वीचमा देवताका मूर्तिहरू प्रतिष्ठापित गरिन्थे । शुरुमा यी मूर्तिहरू डरलाग्दा आकारका थिए । यसको कारण थियो देवतालाई डरलाग्दोरूपमा सोचिनु । त्यसैकारण पुरोहित र यिनका परिवारहरूले मन्दिरको हेरचाह गर्दथे । धार्मिक उपदेश दिन्थे र धार्मिक व्याख्या गर्दथे । पुस्तक समेत लेख्थे । केही समय राजाका सल्लाहकार पनि वने यी । शुरुमा यिनीहरूको वुद्धिमानीले पुरोहितवर्गलाई उच्चता र ठूलो अधिकार दिइयो, दिलाइयो । जनताहरू यिनीहरूको डर मान्दथे र आदर गर्दथे । पछि यिनीहरूमध्ये अधिकांशले फटाहा कार्यगर्नु आपूm सर्वेसर्वा भएको घमण्ड गर्नु र ठग्नु जस्तो साधारणप्रवृत्ति वन्न पुगेकाले पुरोहितवर्गको बिस्तारै पतन भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ड ड
४
ज जा ात ती ीय य िवि वभ भा ाज जन न
जात,ः वंश, परम्परा, धर्म, गुण, आकार र प्रकार इत्यादि कुरावाट गरिने एकप्रकारको मनुष्य समाजको विभाजन जात,ः संस्कार, वंश, परम्परा र धर्मवाट छुट्याइने गरेकाले व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र कहलाइएका थिए ।
श्री ५ वडामहाराजा पृथ्वीनारायण शाहवाट यस देशलाई चार जात छत्तीस वर्णको पूmलवारी भनिवक्सेको छ । चार जात व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र हुन् । जातीय–विभाजनका सम्वन्धमा देहाय अनुसार विस्तृत विवेचना गरिन्छ ।
साम्यवादयुगः प्राचीनयुग देखि नै मानिसले व्यक्तिगत गुण र योग्यताको आधारमा विभिन्न काम गर्र्दै आए । साना ठूलाको भेदभाव र शोषण जस्ता कुरीतिहरू थिएनन् । समाजमा न कुनै वर्ण थियो न जाति नै । जन्म र पुख्र्यौलीसित मानिसको सम्वन्ध थिएन । आप्mनो रुचि र आवश्यकता अनुसार परिवारका सदस्यहरू विभिन्न काममा संलग्न हुन्थे । मिलेर काम गर्थे वांडिचूंंडी खाने गर्थे ।
ऋगवेदयुगः समाजकोस्वरुप क्रमशः जटिल हुंदै आएकोले सुविधाकोलागि मानिसले आ(आप्mनो पेशालाई विशिष्टीकृत गर्दै लगेको वुझिन्छ । समाजमा व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र चारवर्णको उल्लेख छ । व्राम्हणको काम वेद– अध्ययन, क्षत्रीयको हतियार चलाउनु र जनसमूहका रक्षा, वैश्यको खेती–पाती, वन्द–व्यापारवाट समाजको पालना तथा शूद्रको सवै वर्णको सेवा गर्नु थियो । काम र कर्तव्यको वांडफांड भए तापनि वैदिककालमा विभिन्न वर्णहरू वीच छुवाछुत, खानापिना, विवाह तथा अन्य संस्कारहरूमा कुनै भेदभावको भावना चाहिं थिएन । एउटै परिवारका सदस्यहरूले आप्mनो रुचि अनुसार विभिन्न पेशामा लागेका र ऋषि वा पुरोहितले शुद्रको घरमा गई यज्ञ तथा संस्कार गर्न उसकी छोरीसित विवाह समेत गरेको उदाहरण पाइन्छ ।
ऋग्वेद पुरुषसूक्त विश्वपुरुषका अवयववाट चारै वर्णहरूको उत्पत्ति भएको हो । मुखवाट व्राम्हण, पाखुरावाट क्षत्री, जांघवाट (कम्मर) वैश्य र खुट्टावाट शुद्र जन्मे । व्राम्हणको काम वेद तथा अन्य शास्त्रको पठन–पाठन, क्षत्रीयको लड्नु, हात–हतियार चलाउनु, वैश्यको पेट पाल्ने मध्य भागसित सम्वन्ध र शूद्रको निम्नकोटि भएकाले उसको स्थान सवभन्दा तल । चार वर्णहरू एउटै विशाल
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ढ ढ
शरीररुपी समाजका चार विभिन्न अंगहरू हुन् जो एक अर्काको पूरककोरूपमा छन् ।
श्रीमदभगवदगीतामा विष्णुले यस सिद्धान्तको वर्णन यसरी गरेका छन् । सत्व, रज र तमो गुणले वर्णको निर्धारण गरेका छन् । जस अनुसार सत्यता, दया, क्षमा, धैर्य, पवित्रता जस्ता तत्वगुणले युक्त हुनेलाई व्राम्हण, साहस चतु¥याई, क्षमाशीलता जस्ता रजोगुणलेयुक्त क्षेत्रीय केही तमोगुण हुने वैश्य र अक्षमता मात्र हुनेलाई ‘शुद्र’ नाम दिइएको हो ।
वैदिक युगपछि वर्ण र तोकिएको काम कर्तव्य सम्वन्धी धारणामा परिवर्तन आउन थाल्यो । पुस्तौंपुस्ता एउटा मात्र पेशामा रहनाले एक वर्णवाट अर्को वर्ण फरक देखिन थाल्यो । एउटाको काम अर्कोले गर्न छोड्यो । शूद्रलाई कठिन काम दिनुका साथै उसले वैदिक ग्रन्थ लेखपढ गर्न ÷ उपनयन तथा अन्य संस्कार गर्न नपाउने भयो । पछि गएर वर्णको स्थान जातिले लियो । जाति शव्दको सम्वन्ध जन्मसित छ । पहिले वैदिककालमा एउटै परिवारमा रहेर पनि आप्mनो रुचिले अनेक प्रकारका पेशामा लाग्न सकिन्थ्यो । कामको आधारमा वर्णको निर्धारण हुन्थ्यो । पछि कुनै वर्ण वा जातिमा जन्मका आधारमा पेशा लिनु पर्ने भयो । रुची र योग्यताको आवश्यकता भएन । पेशागत चार वर्णहरू विलकुलै फरक फरक जातिमा परिणत भए । एक जातिको अर्को जातिसितको अन्तर्सम्वन्धका वीच कुरीतिका धेरै ठूला पर्खालहरू खडा भए ।
ऐतिहासिककालको प्रारम्भदेखि नै हाम्रो समाज विभिन्न वर्ण र जातिमा वांडिएको प्रतीत हुन्छ । मानदेव र उनका समयका अभिलेखहरूमा वरावर व्राम्हण, क्षत्रीय, वैश्य र व्यापारीवर्गको उल्लेख भएको पाइन्छ ।
जयस्थिति मल्लले मर्यादा अनुसार हिन्दू जातिलाई प्राचीन आर्यवर्ण व्यवस्थामा फेरि देखि वांधिदिए । व्राम्हणहरू पन्चगौड र पंचद्रविड दुइ ठूला वर्गमा विभाजित गरिए । यिनलाई जीविकोपार्जनको निमित्त पूजा दानादिको अतिरिक्त यस किसिमका अन्य पेशा गर्न छुट मिल्यो भने क्षत्रीयवर्ग विशेषलाई देशको रक्षा गर्ने कर्तव्य तोकियो । गौतम वुद्धले जातिप्रथाको विरोध गरे तापनि उनी भन्दा केही शताव्दीपछि नै वौद्ध धर्ममा पनि जाति प्रथाले घर वनाउन थाली सकेको थियो । नेवार जातिमा पनि वर्गीकरण गरे । उच्च वर्गको स्त्रीको सम्वन्ध तल्लो जातिसित भएको खण्डमा स्त्री–पुरुष कै जातिमा खस्ने भई । प्रत्येक वर्गको भोजन, वसोवास, जन्म, विवाह, मृत्यु आदिको व्यवस्था वनाए । कसाइले वाहुला भएको लामो दौरा लाउन नपाउने । पोडेहरूले टोपी, जुत्ता, सुनका गहना लाउन नपाउने । कसाई, पोडे र कुलुहरूले झिंगटीवाल घर वनाउन
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञण् ण्
नपाउने, तल्ला जातिको मानिसले माथिका जातिप्रति उचित सम्मान प्रकट गर्नु पर्ने जस्ता व्यवस्थाहरू वांधिए ।
धन–सम्पत्तिले भरिपूर्ण भएको भारतीय समाज जातभातमा वाँंडिएको थियो । जयस्थिति मल्लले भारतवाट पंडितहरू झिकाई जातभातमा वांडेर प्रजातान्त्रिक परम्पराको जग खलवल्याई दिनु भन्दा अघिसम्म नेवार समाज पूर्णतया प्रजातान्त्रिक परिपाटीमा हुर्के वढेको देखिन्छ । यसरी जातीय–विभाजन पछि समाजले उन्नति गर्न नसकेको कुरा पनि प्रष्ट देखिएको छ । यस्तै, पुरोहितवादले नछोएको खससमाज आज पनि शुद्ध सरल र प्रजातान्त्रिक छ । सिंजाका खस राजाहरूको पालामा पण्डितहरू पहाड पसेपछि खसपर्वते समाजलाई विभिन्न तहमा वर्गीकरणगरी तल–माथिको आडम्वर थपिदिएको छ । यो परिपाटी वसाउने राजाहरू धेरै प्रतापी र देश वनाउन खोज्ने खालका थिए, तर यसरी समाजलाई जातभातमा वांडिदिंदा यस्तो स्थिति होला भन्ने उनीहरूले नसोची अरुको नक्कलमा मात्र आपूmलाई सभ्य तुल्याउने प्रयासमा लागेको हुनसक्ने देखिन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाहको धार्मिक–नीति राम्रो थियो । उनी भन्दथे “मेरो राज्य चार वर्ण छत्तीस जातको पूmलवारी हो” यिनी सवै जनतालाई समान दृष्टिले हेर्दथे । आप्mनो विश्वास अनुसार धमर्, कर्म र पाठ पूजा गर्नमा वाधा थिएन ।
आधुनिक नेपालमा शासकहरू सनातन हिन्दूधर्ममा आस्था राख्ने भएकाले यस सिद्धान्त अनुसार जातको कानून र दण्ड व्यवस्था गरिएको पाइन्छ । तागाधारी÷ मतवाली÷ पानी चल्ने र नचल्ने जस्ता गरी विभिन्न जातिहरू थिए । भात, पानी, विवाह र यौन सम्वन्धमा यही जाति अनुसार नियन्त्रण गरिएको थियो । सामाजिक मान्यताहरूलाई कसैवाट उल्लंधन गरिएमा जातिच्युत, सामाजिक– वहिष्कार तथा सरकारी दण्डहरू गरिन्थे । वहुजातीय परम्परा आधुनिक नेपालको जातीय स्वरूप हो । जाति भित्र पनि उपजाति र अनेकन थरहरू छन् । अनेक उपजात र कारणहरूले गर्दा र सामाजिक सम्मिश्रणले गर्दा जाति–विभाजन जटिल हुंदै गएको छ ।
वि.सं. १९१० सालमा श्री ५ सुरेन्द्र (जंगवहादुर) को पालामा मुलुकी ऐन लागू भए तापनि जनताले समान न्याय पाएका थिएनन् । चारपाटे मुड्ने, जनै झिक्ने र अभक्ष ख्वाउने जस्ता मानसिक आघात पर्ने खालका अमानवीय दण्ड सजाय गरिन्थ्यो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञज्ञ ज्ञ
वि.सं. २०१९ साल चैत्र ३० गते श्री ५ महेन्द्रवाट ‘नयां मुलुकी ऐन’ जारी गरीवक्स्यो र सो २०२० भाद्र १ गते देशभर लागू भयो । तल्लो जातिका जनताहरूले सामान्य नागरिककारूपमा समेत आप्mनो अस्तित्व जोगाउन नसकिरहेको अवस्थामा मुलुकी ऐनले भेदभाव गर्न गराउन र छुट्याउन नपाइने व्यवस्था गरेको छ । नेपालको संविधान २०१९ मा समानताको हकको व्यवस्था गरेको थियो, जसअनुसार सामान्य कानूनको प्रयोगमा र सरकारी सेवा वा कुनै सार्वजनिक सेवाको नियुक्तिमा कुनै पनि नागरिकमाथि केवल धर्म, वर्ण, जात, जाति वा ती मध्ये कुनै कुराको आधारमा भेदभाव गरिने छैन भन्ने व्यवस्था थियो ।
नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को भाग ३ मौलिक हक को धारा ११ को उपधारा (४) मा कुनै पनि व्यक्तिलाई जातिपातीका आधारमा छुवाछुतको भेदभाव गरिने वा सार्वजनिक स्थलमा उपस्थित हुन वा सार्वजनिक उपयोगका कुराहरूको प्रयोग गर्नबाट वञ्चित गरिने छैन । त्यस्तो कार्य कानून बमोजिम दण्डनीय हुन ब्यवस्था गरिएकोछ ।
युगौंदेखि आप्mनो दिमागमा संचय गर्दै आइरहेका रुढीवादी सभ्यता र छूवाछूत सम्वन्धी धारणाहरू ग्रामीण जनमानसवाट हट्न सकेको छैन । समाजमा जरो गाडेर वसेका यस्ता सामाजिक रीतिस्थितिमा परिवर्तन आउन÷ल्याउन समयलाग्ने भएको हुंदा क्रमशः सुधार हुंदै जानेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञद्द द्द
५
व व्र्रा ाम् म्ह हण् ण ाक का ोे प प्र्रक का ार र
व्रम्ह जान्ने ‘व्राम्हण’ हो । स्थान विशेषले व्राम्हण २ प्रकारका छन् (१) पूर्वीया र (२) पश्चिमा (कुमाई) व्राम्हण । कुमाई व्राम्हणको प्रादुर्भाव ः कुमाईहरू नैनीताल, अलमोडा अर्थात् कुमाउँ वदरीनाथ पहाड हिमालय पर्वतवाट सृष्टिदेखि नै प्रादुर्भाव भएका हुन् । कुर्माञ्चल प्रदेशका आधारमा ‘कुमाई’–व्राम्हण भनेको हो । अघि कुनै कालमा भारतदेखि पश्चिमी नेपालमा आएर बसेका हुन् । आज पनि सुदूरपश्चिम नेपालमा यी बसेका बहुसंख्यक पाइन्छन् । विशेषतः काठमाण्डौमा सीमित संख्यामा देखिने हुनाले ‘पश्चिमा’ भनेर संवोधन समेत गरिन्छ । शायद, यिनीहरू पृथ्वीनारायण शाहसंग काठमाण्डौं आएका हुनुपर्दछ यो मोटामोटी वर्गीकरण मात्र हो । पूर्वीया व्राम्हणको प्रादुर्भाव ः चन्द्रमा र सूर्य जुन दिशावाट उदाउँंछन् । त्यही पूर्व दिशावाट गोरखाली व्राम्हणको उदय भएको हो । पूर्वीया व्राम्हण भन्नु भन्दा कानपुर (कन्नौज) कान्यकुव्ज देश पश्चिमतिरवाट पूर्व तर्फ बढ्दै आएका भन्दा यो कुरा अलि मिल्न जान्छ । पूर्वीया व्राम्हणको अर्थ कसरी रहन गयो भन्दा व्राम्हणको थलो शुरु देखि उत्तराखण्डनै रहेको देखिन्छ । सृष्टिको पूर्व कालदेखि नै यही वसेका हुनाले पूर्वीया भनेको हो । कान्यकुव्ज भनेको अर्थ अन्तरवेदिका व्राम्हणलाई कान्यकुव्ज भन्नु भन्ने लेख पाइन्छ । गंगा र यमुनाका वीचको भूमि र कृष्णागण्डकी र सेतीका वीचको भूमिलाई अन्तरवेदी भनिन्छ । कुमाई थरहरू ः भट्ट, विष्ट, डोटेल, जोशी, कडरिया, धोती लैजा टोपी दे, पेतिला, पनेरु, पाठक, शिवाकोटी, लोहनी, खतिवडा, पाण्डे, पंत, सोती, उप्रेती, सिंगुली (रातो र सेतो), ज्ञवाली, मैनाली, थपलिया आदि ।
पूर्वीया थरहरू ः आचार्य, अधिकारी, अर्याल, वराल, वाँस्कोटा, देवकोटा, वाँस्तोला, वस्याल, भण्डारी, भट्टराई, चौलागाई, चापागाई, दहाल, ढकाल, धिताल, ढुंगेल, गर्तोला, धिमिरे, गौतम, गुरागाई, हुमागाई, कँडेल, खनाल, कुइँकेल, लामिछाने, नेपाल, न्यौपाने, ओझा, पराजुली, पौडेल, पोखरेल, प्याकुरेल, पुडासैनी, , रेग्मी, रिमाल, रिसाल, सत्याल, सेढाई, सिग्देल, सुवेदी, तिमिल्सीना, काप्mले, कोइराला, खरेल, ढुङ्गाना, तिवारी, पन्थी, वेलवासे, सिटौला, निरौला, त्रिपाठी, विंडारी, भेटवाल, भूत्र्याल, दवाडी, वाग्ले, छत्कुली, चूडाल, मिश्र र गजुरेल आदि । कुमाई र पूर्वीया दुवै थर ः वराल, पनेरु, चम्पाल, छत्कुली ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञघ घ
६ थ थर र
थर ः लामो कुल–परंपरादेखि सन्तान, दरसन्तान हुंदै आएको एक प्रकारको उपनाम वा वंशानुगत उपपदलाई ‘थर’ भनिन्छ । स्थानविशेषलाई बुझाउने थर, ‘स्थल’ शब्दकोनै अपभ्रंश हो ।
उत्पत्ति ः हुम्लाका राजा रणकेशर सिंहले आयोजना गरेको ‘राजसूययज्ञ’मा मन्त्र शक्तिद्वारा अरणीवाट अग्नि प्रकट गराएको हुंदा राजाले सच्चिदानन्द भट्टलाई “आचार्य” पदवी प्रदान गरे । यसपछि यिनका सन्तानहरू आचार्य कहलिए । त्यसै राजसूययज्ञमा सच्चिदानन्द भट्टका भाई सदानन्दले वारुण मन्त्रद्वारा जल पैदा गरेकाले नयाँंपानी भन्ने स्थान प्राप्त गरेकाले उनका सन्तानहरू नयांपानी कहलिए । यसैको अपभ्रंश नेउपाने अथवा “न्यौपाने” भयो । विष्णु शर्माका प्रतिभावाट खुसी भएर डोटीका राजा श्रीवहादुर सिंहले पराजुली नाउं गरेको गाउं दिएकोले विष्णु शर्माका सन्तानहरूलाई “पराजुली” भनेर भनिन थालियो । दैलेख र अछाम जिल्लालाई धेरै थरको उत्पत्ति थलो भन्ने मानिन्छ । आछाम देशका राजा नरसिंहलाई सन्तान प्राप्तिकालागि रामाचार्यका छोरा नरहरीले विधिपूर्वक जप–ध्यान गरिदिएकाले राजाले उनलाई धेरै सम्पत्तिका साथ सापिखोला नाम गरेको गाउं अर्पण गरे । त्यसवेलादेखि तीवाट पैदा भएका सन्तान “सापकोटा” थरका भए ।
दुल्लू देशका राजा भूपशाहले रामाचार्यका छोरा मनुसंग प्रसन्न भई प्याकु नाम गरेको हार दिए । त्यसवेला देखि मनुका वंशहरू “प्याकुरेल” थर हुन गए ।
थलाराका राजा विक्रमसिंहले केशराचार्यलाई वासकोटे नाम भएको ठाउं दिएकाले पछि उनका वंशहरू “वासकोटा” भए ।
दैलेखका राजा नरसिंह वर्माद्वारा पूजा गरिएका शिवशर्माका अन्तर्निहित गुणहरूले शक्ति नाम गरिएको शहरको स्वामी भएकाले उनलाई सत्यको पालना गर्ने पदवी दिइएकाले उनका वंशहरू “सत्याल” हुन गए ।
आप्mनो वंश परंपरा स्थिरताकासाथ स्वतन्त्रता गरिवसेकाले हरि शर्माका सन्तान “पन्यारु” भए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञद्ध द्ध
हरिद्वारदेखि पूर्व अलमोडादेखि पश्चिम वीचमा पौडी भन्ने गाउं छ, त्यस पौडीमा वसी विचित्र चालले नदीमा पौडी खेल्दा देख्नेले ‘क्या सित पौडे ल’ भन्दा “पौडेल” थर भएको हो ।
पूर्वी नेपाल सरहदमा गुल्मी मध्ये सिक्दी गाउंमा वसी पण्डितजीले सवै शास्त्र सिकाइ देऊ भन्दा लौ भनी सम्पूर्ण शास्त्र सिकेको हुनाले “सिक्देल” थर भएको हो ।
मुसिकोट जिल्लाका आज्यै गाउंमा वसेका हुनाले “अज्र्याल” (अर्याल) भएको हो भने सोही जिल्लाको धमीर गाउंमा वस्नेको थर धमिरे भई पछि धमिरेवाट “घिमिरे” भएको हो ।
जाजरकोट जिल्लामा गौताम गाउं छ । त्यहीं बसी आएको हुनाले गोतामे थर भएको हो भने हाल गोतामेलाई “गौतम” पनि भनिन्छ । दैलेख जिल्लामा “रिमा” गाउं छ । त्यहिी गाउंमा बसी आएको हुनाले “रिमाल” थर भएको हो । दैलेख जिल्लामानै “पराजुल” नाम गरेको खोलो छ । त्यही खोलाको नामबाट पराजुली थर भएको हो ।
जुम्ला ठांट खर्कको फैडाडामा वस्नेलाई “फुंयाँल” भनिन्छ ।
पाल्पानेर ज्ञवा गाउंमावसी यज्ञ गर्दा छोरा वालक हुँदा वावालाई “यज्ञवाला” र आमालाई यज्ञवाली भन्दा पछि यज्ञवाला र यज्ञवाली मर्दा यज्ञको य लाई भिन्न राखी छोरालाई य ज्ञवाली भनी स्त्रीलिंगवाट पुलिगगरी भन्दा “ज्ञवाली ” थर भएको हो भने गानशास्त्रमा धीमा–ताल दिन सिपालु हुंदा “धिताल” भएका हुन् ।
वावाले थाहा नपाउने गरी छोरो वेन (वीणा) वजाउन सिक्दोरहेछ । एक दिन वावाले थाहा पाई तँलाई वदमास नपढेर वीणा वजाउने भनेर वरावर वीणा फोर्न जम्का गर्दा वीणाको शत्रु (उनटी) हुंदा “ वीणारी ” थर भएको हो ।
भट्टरा गाउंमावसी भट्टले झैं वेद पढी ठूला काम गरेका हुनाले “राय” पदवी पाई भट्टराय भई पछि “भट्टराई” भएका हुन् भने सुष्ठुवेदीलाई वढीया तरहले वेद आउने भएकाले “सुवेदी” भनिएको हो ।
कुनै राजाले अधिकार प्रदान गरेकोले उसका वंशहरू “अधिकारी” रहन गए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञछ छ
लामोछानो भएको घर वनाएको हुनाले लामोछाने भन्दा भन्दै “लामीछाने” हुन गएको हो ।
अन्तमा थर भन्नाले चाहे व्राम्हण समुदायमा होस् या क्षत्री, वैश्य र शूद, जुनसुकै समुदायमा पनि कुनै व्यक्तिलाई शुरुमा सम्वोधन गरेर बोलाइने नाम नै उसका पुर्खाहरूमा थर हुन गएको पाइन्छ । कुनै मानिसले शहरमा बेसार बेच्न आएको छ, उसका लुगाहरू पंहेलै हुन्छन्, उसलाई बोलाउनु परेमा ए “बेसारे” दाई भनिन्छ । कसैले समुदायमा नौलो काम ग(यो भने उसले गरेको कामलाई नै सम्बोधन गरेर बोलाइन्छ । पहिले ब्राम्हण समाजमा कुखुरा खाने चलन थिएन त्यस्तो बेलामा कसैले खानकोलागि नभएर व्यवसायकोलागि कुखुरा पाल्दा उनीहरूलाई “कुखुरे” भनेर सम्वोधन गरेको पाइन्छ । ब्राम्हण समुदायमा कसैले नियमित रूपमा जांड, रक्सी खाने व्यक्ति छ भने उसलाई जांड भनेर सम्बोधन गरिन्छ भने उसका छोरालाई “जांडको” छोरा भन्ने गरिन्छ । कसैको घर नजीकै पीपलको बोट छ भने उसलाई सम्बोधन गर्दा “पीपलबोटे” , खरिको बोट नजीक भएमा “खरिबोट े ” ।
बेसार बेच्नेलाई “बेसारे” ÷ दाउरा बेच्नेलाई “दाउरे”÷ कुखुरा पाल्नेलाई “कुखुरे ”, पीपलको बोट नजीकै घर हुनेलाई “पीपलबोटे”, खरिकोबोट नजीक घर हुनेलाई “खरिबोटे” सम्वोधन गर्दै जाँदा कालान्तरमा उनीहरूका छोरा नातीहरूको थर “बेसारे” , “दाउरे”, “कुखुरे”, “पीपलबोटे”, “खरिबोटे” आदि थर नहोला भन्न पनि सकिन्न । तर मूलथलोको कुरो फेरि अर्कै रहन्छ । भक्तपुरको नेवार समुदायमा यस्ता किसिमका थरहरू प्रशस्त भेटिन्छन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञट ट
७
ग गा ोेत्र त्र
गोत्र ः ऋषि मुनि आदि पुर्खावाट चलेको वंशज उपनामलाई ‘गोत्र’ भनिन्छ । जस्तो कश्यप भन्नाले एक प्रसिद्ध ऋषिको नाम हो भने उनको कुल वा वंशको परिचयात्मक नाम ‘काश्पय गोत्र’ हो । वंश, कुल र पुख्र्यौली सम्बन्धमा संक्षेपमा देहायमा चर्चा गरिएकोछ ः १. अगस्ती ः ढुंगेल । २. अत्रि ः चापागाई, वस्ति, मिश्र, खतिवडा, ओझा, अधिकारी, गोतामे । ३. आत्रेय ः दवाडी, पौडेल, पानी पोखरेल, अर्याल, सिक्देल । ४. उपमन्यु ः मैनाली, भट्ट, ढकाल । ५. काश्यप ः घिमिरे, गर्तौला, अधिकारी । ६. कौडिन्य ः प्याकुयाल, आचार्य, सापकोटा, सत्याल, पराजुली, वाँसकोटा, न्यौपाने, त्रिताल, पनेरु । ७. कौशिक ः रेग्मी, विष्ट, विणारी, रिमाल, लामिछाने, ढुंगाना, धिताल, तिवारी, लुइटेल, पुडासैनी, वस्ताकोटी । ८. गर्ग ः वास्तोला, गजुरेल, भट्ट, रिसाल, लामिछाने, भुर्तेल, आचार्य । ९. घृतकौशिक ः वराल, खनाल, नेपाल । १०. धनन्जय ः हुमागाई, रिजाल, गुरागाई । ११. भारद्वाज ः चौलागाई, सुवेदी, पन्थी, सिलवाल, विष्ट, वाग्ले, लोहनी, पन्त, थामे अधिकारी, दुध पोखरेल, सिवाकोटी, देवकोटा, निरौला, भण्डारी, कंडेल, वजगाई, ज्ञवाली । १२. मौदगल्य ः कुइकेल, उप्रेती, सिंखडा, तिम्सिना । १३. वत्स ः लम्साल, दाहाल, रूपाखेती । १४. वशिष्ट ः भट्टराई, दवाडी, भण्डारी, खरेल, चालिसे ।
नोटः एकै गोत्र भएका विभिन्न थरहरूलाई ‘सगोत्री’ भनिन्छ भने थरको पत्ता नभएकालाई ‘काश्यप गोत्र’ सम्झनु पर्दछ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञठ ठ
८
प प्र्रव वर र
परिभाषा ः सवैभन्दा माथिल्ला तहको मूलीः गोत्र चलाउने ऋषि र पछि नाउं चलेका ऋषि प्रवरहरू राख्ने ब्यबस्था देखिन्छ । कोही तीन र कोही पाँच प्रवरका देखिन्छन् ।
अगस्ती ः अगस्ति, जैमिनी, दधीचिश्रेती (त्रिप्रवर) अत्रि ः अत्रि, अर्चनानस, श्यवास्वश्चेति (त्रिप्रवर) आत्रेय ः आत्रेय, अचनानस, श्यावाश्वस्चेति (त्रिप्रवर) उपमन्यु ः उपमन्यु, कपिल, विश्वश्चेति (त्रिप्रवर) काश्यप ः काश्यप, वत्सार, नैधुवश्चेति (त्रिप्रवर) कौडिन्य ः कौडिन्यो, वसिष्ठो, मैत्रावरणश्चेति (त्रिप्रवर) कौशिक ः कौशिक, अधमर्वण, विश्वामित्रश्चेति (त्रिप्रवर) गर्ग ः गर्ग, गाग्र्य, गतिम, विश्वामित्र, पाराशर्यश्रेति (पन्चप्रवर) घृतकौशिक ः पाराशर, वशिष्ठ, शाक्यश्चेति (त्रिप्रवर) धनन्जय ः धनञ्जय, विश्वामित्र, मधुच्छन्दश्चेति (त्रिप्रवर) भारद्वाज ः माण्डु, माण्डक्य, विश्वामित्रश्चेति (त्रिप्रवर) मौद्गल्य ः मौद्गल्य, अङ्गीरसो, भाभ्यश्विक्ष्चेति, (त्रिप्रवर) वत्स ः वत्स, और्व, च्यवन, भागर्व, जामदाग्न्यश्चेति (पन्चप्रवर) वशिष्ट ः वशिष्ट, इनद्रप्रमद, अभिखवसश्चेति (त्रिप्रवर)
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञड ड
९
व व्र्रा ाम् म्ह हण् ण ाव वा ाट ट प प्र्रा ाद दुुभ र्र्भा ाव व भ भए एक का ा िवि व िभि भन् न्न न ज जा ात तह हरू रू
सन्यासी ः प्रायः कुनै व्राम्हण वा क्षत्री ज्ञानीभै अथवा आफ्नो पारिवारिक जीवनदेखि वाक्क भए तिनीहरू साधु वन्दछन् । ‘साधु’ भनेको पहेंलो धोती लगाएर भिक्षा मागेर प्रार्थना गरी जीवन विताउनु हो । यसरी साधु भएर पनि कसै कसैले स्वास्नी राख्दछन् अथवा स्वास्नीमानिस (साधु)ले लोग्ने राख्दछन र वच्चा पाउंछन् । यस्तोलाई सन्यासी जाति भन्दछन् । पुजारीको काम गर्नेलाई महन्त भनिन्छ । आफ्नो पुरानो जातमा मिल्न नपाएका वाहुन–क्षत्रीहरू नै सन्यासी हुन् । सन्यासीका विभिन्न थरहरू छन् । जस्तै– गिरी, पुरी, भारती, जंगम, वन, आरण्य, पर्वत, सरस्वती, तीर्थ र आसन ।
हमाल ः वाहुनले ठकुरीको छोरीसित विवाह गरेर वा दीयो कलश पुजेर अथवा विधवाल्याई भएका सन्तानलाई ‘हमाल’ भन्दछन् । हमालहरू वडा सूरा, धर्मात्मा र नीतिज्ञ हुन्छन् ।
भाट ः विग्रेकी वाहुनीवाट वाहुन वाहेक अरु जातले राखेर पाएका सन्तानलाई ‘भाट’ भन्दछन् ।
जैशी ः पहिले विधिपूर्वक विवाहनगरी ल्याएकी कन्याकेटी वा विधवा वाहुनीवाट जन्मेका जैशी ‘वाहुन’ हुन् । जैशी ३ किसिमका छन् । वैकलेय, गोलक र कुण्ड ।
वैकलेय ः उपाध्याय व्राम्हणले कुनै वालविधवा वाहुनीलाई स्वास्नीराखी त्यसवाट जन्मेका सन्तानलाई ‘वैकलेय’ भन्दछन् । यी उत्तम जैशी हुन् ।
गोलक जैशी ः छोरा–छोरी नपाएकी तरुनी विधवा व्राम्हणीलाई उपाध्याय व्राम्हणलेराखी जाय–जन्म भयो भने त्यसलाई ‘गोलक’ जैशी भन्दछन् । यी मध्यम जैशी हुन् ।
कुण्ड जैशी ः छोरा–छोरी पाएकी विधवा वाहुनी उपाध्याय व्राम्हणसितवसी सन्तान पैदा भए ‘कुण्ड’ जैशी हुन्छन् । यी तेस्रो खालका जैशी हुन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञढ ढ
जैशी वाहुनमा धनीले हलो जोत्दैनन् तर गरीवले जोत्छन् । जैशीहरूलाई व्रम्ह– गायत्री सुन्ने अधिकार छ । यिनीहरूलाई ‘टीका’ लगाई दान–दक्षिणा दिने चलन छैन । त्यसै दिए हुन्छ । यिनीहरू वेद पढ्दछन् तर पुरोहितको काम गर्न पाउदैनन् ।
कुनै समय नेपालका राजा जयप्रकाश मल्लले पृथ्वीनारायण शाहलाई छली कष्ट दिने प्रयत्नमा लागेका थिए । थानकोटदेखि नुवाकोटसम्म वस्ने जैशी व्राम्हणहरूलाई आपूmतर्फ मिलाई पृथ्वीनारायण शाहका छोरा प्रतापसिंह शाह सिंहप्रताप शाह) लाई चिसापानी गढीको जंगलमा वनेल शिकार खेलाउने निहँुंले ल्याई कैद गर्ने षड्यन्त्र रचेका थिए । सो कुरा पृथ्वीनारायण शाहले चाल पाई सिंहप्रतापलाई वाटैवाट फिर्ता वोलाए । यस काममा लाग्ने जगत पांडे लगायत् अरु आठ जना जैशी समातिए र प्राण दण्ड दिई जैशीहरूलाई सामाजिक दण्ड समेत दिइयो । जैशी–व्राम्हणहरू अन्य व्राम्हणहरू झैं ‘अवध्या’ ठानिन्थे र उनीहरूलाई पनि गन्धाक्षत र ढोग आदिको अधिकार थियो । यस धटना पछि उनीहरूको सो अधिकार खोसियो । अन्य जाति झैं जैशी व्राम्हणले पनि प्राण दण्ड पाउने भए । पौरोहित्य कर्म गर्न र पाउलागि पाउने अधिकार सबै खोसिए । उल्टो सामान्य जातिका झैं राजालाई सलाम गर्नै पर्ने तिनले भयो । खत्री क्षेत्री ः वाहुनहरूले जे सुकै जात वा जातिको स्वास्नीवाट पाएको छोरा– छोरीलाई खत्री क्षत्री भनिन्छ । कामी, दमाई, सार्की ः कामीका कतिपय थरहरू (जस्तै सापकोटा, धिमिरे, अधिकारी र आचार्य) लाई दृष्टिमा राखेर विवेचना गर्ने हो भने यिनीहरूका पुर्खा वाहुन क्षेत्री नै हुँदा होलान् र तिनीहरूले हड–फोरा काम गरेकाले सजायँ स्वरूप पानीवाट हटाइयो भने तिनका सन्तानको उपाधि पनि कामी रहन गएको हो भन्ने एकातिर धारणा छ भने अर्कातिर यस्तै कुनै सामाजिक अपराधको आधारमा दमाहा वनाउने पेशा लिनु परेका दमाईहरू र पुख्र्यौलीधर्म आचरणको विरुद्ध गएर अभक्ष्य पदार्थ (सिनो) खाएको अपराधको फलस्वरूप पानीवाट हटेर छालाको कामगर्नु परेका सार्कीहरूका पूर्वजहरू पनि मूलतः वाहुन–क्षत्री वाहेक अरु कोही भएका थिएनन् होलान भन्ने अडकल गर्न सकिन्छ भनी नेपाली जनजीवनको पृष्ठ ‘ग’ मा नगेन्द्र शर्मा भन्नु हुन्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दण् ण्
१०
क कुुल लद देव वत ता ा
प्राचीनकालदेखि कुलको संरक्षणगर्दै सुख–शान्ति दिंदै कुलमा रहे÷भएका देवतालाई कुलदेवता मानिएको छ । अरु इष्ट देवताहरूलाई प्रसन्न गराउन ज्यादै कठिन हुन्छ भने कुलदेवतालाई प्रसन्न गराउन सजिलो पर्दछ । आप्mनो कुलमा उत्पन्न हुनेलाई कुलदेवता स्वतः प्रसन्न हुनुहुन्छ । सत्य र सच्चरित्रको जीवन विताउने कुलका व्यक्तिहरू माथि उहां सधैं खुशी हुनुहुन्छ । उहांलाई खुशी पार्न थोरै साधनाले पनि पुग्छ । यसैले, कुलका मानिसहरूले आप्mनो कुलदेवता लाई राम्रो संग चिनेर आराधना गरेमा कुलको उन्नति र प्रगति हुन जाने जान्छ । सम्पूर्ण व्राम्हण तथा क्षत्रियहरूको वंशमा विभिन्न कुलदेवता हरू हुन्छ । आचार्यका कुलदेवता ः क्षेत्रपाल र त्रिपुरा सुन्दरी देवी । क्षेत्रपाललाई कुलले क्षेत्रवर स्थानका संरक्षकको रूपमा मानि आएको पाईन्छ ।
स्थापना ः एकदिन सच्चिदानन्द भट्टले स्वप्नमा एक अलौकिक पुरुष देखे । ती पुरुषले उनलाई भने, “हे सच्चिदानन्द तिमीलाई वडा भाग्यमानी दुइ पुत्र जुन प्राप्त भए, ती सवै शास्त्रमा पारंगत हुनेछन् । तिमी यहाँंवाट मानसरोवरमा जाऊ । त्यहां देवता देख्नेछौ । तिनलाई लिएर फर्कनू र आप्mनु कुलाचार अनुसार वाजा वजाउंदै दीयो कलशकासाथ डोलीमा चढाई कुनै पवित्र स्थानमा स्थापना गर्नू । पूजा गर्नु, रुद्रीपाठ लगाउनु, श्राद्ध तर्पणद्वारा पितृहरूलाई तृप्त गराउनू, देवतालाई वलिदिनु, गाइको दूध र घिउमा पायस पकाउनु । मार्सी चामलको पुवा पकाउनु । चामलको पीठोले सोह्रकोठा भएको मण्डप वनाउनु । वरिपरि ध्वजा–पताकाहरू गाड्नू र विधिपूर्वक पूजागर्नु । सो पूजामा आप्mना दाजुभाई वाहेक दिदी, वहिनी, भान्जा–भान्जी कसैलाई पनि हेर्न र प्रसाद समेत खान नदिनू। खालि आप्mना दाजुभाईहरूले मात्र वांडेर खानू । ”
यी सव कुरा स्वप्नमा दिव्य पुरुषले भनेको साँंचो हो भन्ने सम्झी एकदिन सदानन्द र सच्चिदानन्द दुवै भाई जुम्लावाट ‘मानसरोवर’ हिडे । वाटामा उनीहरूलाई पन्ध्र दिन लाग्यो र ‘मानसरोवर’ पुग्ने वेलामा उनीहरूको धैर्य– परीक्षाका निमित्त अनेक विध्न–वाधाहरू देखिन लागे । धूमधामको हुरी चल्यो, विजुली चम्कन लाग्यो÷वादल धुम्मिएर निस्क्यो÷चट्याड्०को आवाज आउन थाल्यो । तैपनि, कत्ति नडराई हरेस नखाइकन ती दुई दाजु–भाई मानसरोवरमा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दज्ञ ज्ञ
पुगिछाडे । त्यसैवेला आकाशवाणीवाट तिम्रा देवता यिनै हुन् भनेकाले जम्मा एधारवटा देवता तिनीहरूले भेट्टाए । तिनै देवताहरूलाई विधिपूर्वक डोलीमा चढाई स्वप्नमा वताए अनुसार आप्mना कुलाचार अनुरूप धूप–दीप आदि नाना उपचारले पूजा र प्रणाम गर्दै आप्mना घरमा स्थापना गरे । यसरी नै कुलदेवताको स्थापना हुन गएको हो । आजसम्म पनि हामी यही रीतिरिवाज अनुसार कुलदेवताको पूजाआजा गर्दै आइरहेका छौं । कुलदेवताको पूजा ः– ‘कुलदेवताको पूजा’ जसलाई हामी “देवाली” पनि भन्ने गर्दछौं । मूलघर ( मूलघर भन्नाले जेठो छोराको जेठो छोरा, जेठो छोराको जेठो छोरा ............क्रमश ) मा दवेता स्थापना गरिएका ेहन्ुछ । जसलार्इ सध ंैविहान वेलुका नित्य पूजा–आजा गरिन्छ । देवाली प्रत्येक २(२ बर्षमा पनि गर्ने गरिन्छ । ‘देवाली’ मंसीरको पूिर्णमामागर्दै आएकोमा केहीवर्ष देखि मंसिरको पञ्चमीका दिन गर्ने गरिएकोछ । हाम्रा पुर्खा लक्ष्मीनारायणले ग्वालिन्दहमा जग्गा पाई बसोवास गर्न थाले पछि देवाली तुरुन्तै ग्वालिन्दहमा सारे वा पछि सारियो यस विषयमा केही भन्न सकिदैन । कुनै व्यक्ति आप्mनो जन्मस्थान छोडेर कही अन्यत्र जान्छ भने ऊ देवाली गर्न पहिलेकै ठाउँमा आउने गर्छ । पछि उसका शाखा–सन्तान धेरै हुंदै गए पछि देवाली नजीकै पायक पर्ने स्थानमा गर्न थाल्दछ । अहिले देवाली गर्ने स्थान ग्वालिन्दहमै कोट्खु खोलाको किनार र जंगलको छेउमा स्थापना गरिएकोछ । देवालीको अघिल्लो दिन सवैजना मिलेर देवाली गर्ने स्थानमा सफा सुग्धर पारी मन्दिरलाई धजापताकाले सजाइन्छ । मूलघरवाट दीयो–कलशका साथ डोलीमा चढाई ध्वजापताकासहित शंखध्वनि गर्दै लावालस्कर सहित नजीकैको दहमा ( ग्वालिन्दहमा ) गई नागपुजागरी दहवाट चोखो पानी लिएर नजीकै स्थापना गरिएको मन्दिरमा लगेर दीयो–कलश लाई थापिन्छ । प्रत्येक घरवाट दीयो ( टपरीमा चामल माथि ), फलफुल, गाईको दूध, धूप, नैवेद्य, नरिवल आदि पूजाआजाका सामान लेराइएको हुन्छ । ब्राम्हणबाट होम(होमादि गरि पूजाआजा गरिन्छ । पायस, पुवा, तरकारी त्यहीं वनाइन्छ । ‘देवाली’मा लाग्ने सम्पूर्ण खर्च दियो गनेर दामासाहीले रकम संकलन गरिन्छ । ब्राम्हणवाट होम(होमादिको काम समाप्त भएपछि सवैजनाले छुट्टा–छुट्टै पूजाआजा गर्छन् । बोका लेराउनेहरूले वोकाको वलि देबीलाई चढाउने काम सुरु गर्छन । बूढापाकाहरूको भनाई अनुसार धेरै पहिले कुमारी–पाठी वलि चढाउने चलन थियो रे एकपटक कुमारी पाठी भनेर वलि चढाउंदा पाठीको पेटमा बच्चा भेटिए पछि कुमारी पाठी हटाएर बोकाको बलि चढाउन थालिएको
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दद्द द्द
रे १ पूजाआजाको काम समाप्त भए पछि दियो अनुसार प्रसादको भाग लगाइन्छ र वांकी नैवेद्य सवैजनाले बाँंडेर खाने गरिन्छ । पूजागरेको ठाउंमा महिलाहरूले हेर्दैनन् । आजभोलि भने दिदी–वहिनी, भान्जा–भान्जी सवैलाई देवालीको निम्ता गरिन्छ र प्रसाद समेत खान दिइन्छ । पूजाआजाको काम समाप्त भएपछि दीयो कलशका साथ डोलीमा चढाई ध्वजापताकासहित शंखध्वनि गर्दै पुनः मूलघरमा देवतालाई भित्र्याइन्छ । अन्दाजी २०(२५ बर्ष देखि जेठा, माइला, साइँला, काइँला र कान्छा का गरी पांच खलकको ‘देवाली’ एकै ठाउंमा गर्दै आएको मा पछि केही कारणले गर्दा छुट्टाछुट्टै गर्न थालिएको छ । कुनै खलकले एक साल त कुनैले अर्को साल गर्ने गर्दछन् । मन्दिर एउटै र ‘देवाली’ सालसालै । मूलघर दुइटा । यहाँ देवालीको कुरो गर्दा आपूm सानो छंदा पांचै खलकको देवाली एकै ठाउंमा गर्दा, त्यतिवेलाको सम्झना मेरो मनमष्तिकमा ताजै छ । कुनै कुरा यस्ता हुन्छन्, जुन कुराहरू उमेर जति ढल्किए पछि पनि नविर्सिने रहेछ । कुरो त्यति बेलाको हो जव पांचै खलकको ‘देवाली’ एकै ठाउंमा गरिन्थ्यो । ‘आचार्य खलक’ भने पछि धेरै ठूलो थियो र अहिले पनि छ । चलन उही पहिले देखिकै । देवालीमा खर्च हुने रकम भन्दा बढी रकम संकलन गर्ने । उव्रेको रकम बढी व्याज बोल– कबोल गर्नेलाई २ बर्षको (देवाली २(२ वर्षमा गर्ने भएकाले) लागि त्यो लगानी गर्ने । अर्कोचोटि देवालीको दिनमा साँवांव्याज सहित वुझाउनुपर्ने । फेरी उवे्रको रकम समावेशगरी बढी व्याज बोल–कबोल गर्नेलाई ऋण दिने । यही परम्परा चल्दै आएको र ऋणको रकम पनि वढ्दै गएकाले । सवैको गिद्दे–दृष्टि त्यसैमा पर्न थाल्यो । ऋण लैजानेले देवालीको दिनमा साँवा–व्याज ल्याउन नसक्नु, अर्कोलाई ऋण लिनु पर्ने र पहिले देखिको रिसइवी त्यहींं पोख्नुपर्ने । कुलदेवताको पूजा गर्ने ठाउँमा गाली, वेइज्जती, झगडा आदि तल्लोस्तरका कामहरू हुने गर्दथे । कोही वाँंधेको भैसी भए पनि फुकाएर लेराउनु पर्छ भन्थे कोही केही भन्थे र कोही केही । मान्छे पिच्छेका कुरा । कुटाकुट, पिटापिट चल्दथ्यो । सवै दाजु भाईहरू एकै ठाउंमा भेला भएको बेलामा यस्तो । अहिलेका पिंढीलाई यो सम्झंदा अनौठो लाग्ला । कुलदेवताको पूजा गर्ने स्थानमा यस्तो नहोस् भनेर सो रकम प्रत्येक खलकका प्रतिनिधिहरूको संयुक्त नाममा खाता खोल्ने । कसैलाई ऋण नदिने भनेर ऋण दिइएन र सो रकम कस–कसका नाममा कहां खाता खोलिएको छ ÷ कहाँ राखिएको छ त्यो अहिले थाहा भएन । मलाई यतिसम्म थाहा छ कि जेठाको खलकबाट मेरो साहिंंलो वुवा स्व. होम प्रसाद आचार्यलाई छानिएको थियो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दघ घ
मलाई बलि बोका भन्ने कुरो गर्दा धेरै बर्ष पहिले योगनाथ प्याकुरेलज्यूले लेख्नु भएको निवन्ध संग्रहमा “वलिको बोका” भन्ने निवन्ध पढेको याद आयो । निबन्धमा प्याकुरेलज्यूले लेख्नुभएको थियो । बलिकोलागि ‘बोका’ – पाठी नै किन छानियो रु व्यवहारवादी भएर सोच्नथाल्दा संभावनाछ, बाघ, भालु आदि हिंसक जंगली जनावरहरू त्यसलाई समात्न पनि नसकिने । भनेको बेलामा वलि–दिन पनि नपाउने । यता चरा(चुरुंगी, हांस, कुखुराको मासु धेरै नहुने जसले गर्दा चाहे जति कुलका सवैलाई भाग नपुग्ने । शायद ‘बोको जसलाई खोरवाट जहिले काटे पनि हुने धेरै जनालाई भाग पनि पुग्ने भएर नै वलिको लागि बोका छानिएको यो हो कि भनेर उहांले प्रस्तुत गर्नु भएको र मलाई त्यसको छाप परिरहेको पहिले देखिकै थियो । त्यसैले, मैले यहां प्रसंगवश ती कुराहरू राखेको मात्र हूं । अन्य संभाव्यता पनि होलान् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दद्ध द्ध
११
व वंंश शा ाव वल ली ी
इशाको सातौंशताव्दी पछि कुनै वलियो केन्द्रीयशासनको अभाव भएकाले भारतमा विभिन्न राजवंशले सानातिना राज्य कायम गरेका थिए । प्रतिस्पध्र्दा, धाक–रवाफले यिनीहरूका वीच आपसी वैमनस्य र कलह वढ्दैगयो । यसै अवसरमा धर्मको नाममा मुसलमानहरूको आक्रमण हुनलाग्यो । तेह्रौं शताब्दीसम्म सम्पूर्ण उत्तरी भारतमा मुसलमानहरूको वलियो शासन जमिसकेको थियो । शासनच्युत भएका अनेक राजपूत खानदान र तिनीहरूसित सम्वन्धित अनेक हिन्दूपरिवार वैदिक धर्म र जातीय स्वाभिमानको रक्षार्थ सुरक्षित स्थानको खोजमा यत्रतत्र छरिए । बिहेगरेकी न लैजाने र कन्याकेटी चाहिं लैजाने गर्दा ‘मुगलकाल’लाईहेरी आठ, नौ वर्षकै उमेरमा कन्यादानको नियमविधि बनेको पो हो कि रु वैदिककालमा यो थिएन ।
कान्यकूव्ज (हाल भारतको उत्तर प्रदेशको कानपुर) का राजालाई मुसलमानहरूले पराजित गरी आप्mनो धर्मको प्रचार–प्रसार गर्न लागे । वैदिक धर्मको नाशद्वारा असह्य भएर व्राम्हणवृन्द रुनकराउन लागे । व्राम्हणहरूका करुण–क्र्रन्दनको श्रवणले असह्य र चिन्तित भएका सच्चिदानन्दोपाध्याय भट्ट र सदानन्दोपाध्याय भट्ट सहोदर दुई दाजुभाई शुद्ध क्षत्रिय वंशका राजाले रक्षा गरिएको ठाउं खोज्द–खोज्दै कान्यकूब्ज देशवाट नेपालको पहाडतिर लागे ।
जुम्ला (हाल कर्णाली अंचलको पाँच जिल्लाहरुमध्ये ‘जुम्ला’ जिल्ला÷अर्थात् पश्चिम नेपालको एक प्रसिद्धक्षेत्र) मा जुम्लाका राजाले यताउताका चौवीस राजाहरूलाई आप्mना कव्जामा पारेर धर्मको राज्य चलाइरहेका थिए । आप्mनुू स्वधर्ममा वाधा–अड्चन पर्न आउलाकि भन्ने शंकाले तर्सेका ती दुई भाई जुम्लामा पुगेपछि यस दुःखवाट निश्चिन्तभै सुखपूर्वक रहन थाले । धर्मको राज्य चलाइ रहेका जुम्लाका राजा रणकेशरले असल विद्वान व्राम्हणहरूद्वारा ‘राजसूययज्ञ’को प्रारम्भ गरे । यी दुई भाई सच्चिदानन्दोपाध्याय र सदानन्दोपाध्याय भट्ट पनि उक्त ‘राजसूययज्ञमण्डप’मा पुगे । त्यहां रहेका व्राम्हणहरूवाट यज्ञकुण्डमा अरणीको आगो हाल्न लागेको देखेर ती दुई भाइहरूले भने “के तपाईहरू यज्ञकुण्डमा मन्त्रपूर्वक जलको सेचन गर्न मन्त्रशक्तिद्वारा अग्निलाई स्वयं प्रकट गराउन सक्नुहुन्न र अरणिको आगोलाई कुण्डमा हाल्दै हुनुहुन्छ रु” यो सुनेर ती व्राम्हणहरूले “अहँं, त्यसो गर्न ता हामीहरू समर्थ छैना । तपाईहरू मुनिजन हुनुहुंदोरहेछ, तपाइँहरू नै सक्नुहोला”
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दछ छ
भनी अलि छेड् हानी भनेछन् । यसको जवाफमा दुइ भाईले भने “हुन्छ तपाइंका राजाले हामीलाई खुशीसाथ आचार्य (गुरुपुरोहित) को पदवी दिनुहुन्छ भने हामी सो काम गर्न सकौंला ।” दुई दाजु भाइको यो कुरो सुनेपछि त्यही सभामा खलवली मच्चिन थाल्यो । त्यसवेला जुम्लाका राजाले सो सभामा आएर नम्रतासाथ भने, “हे द्विजवर हो । विना अरणीवाट यस यज्ञकुण्डमा तपाईहरूद्वारा अग्नि प्रकट गर्नुभयो भने हाम्रो देशभरिको ‘आचार्य’ पदवी सदाको निमित्त तपाईहरूलाई मिल्नेछ” । सत्यप्रतिज्ञ जुम्ला नरेश रणकेशरको अशंकनीय कुरो सुनेर दाजु सच्चिदानन्द भट्टले भाई सदानन्द भट्टलाई सो अह्राउंदा उनले तुरुन्तै यज्ञकुण्डको भूईंं अलि कोट्याई वरुण देवताको मन्त्र पढी त्यहांवाट पानी निकालिदिए । त्यसपछि सच्चिदानन्द भट्टले त्यही मन्त्रले फुकिएको जल यज्ञकुण्डमा सेचनगरी दिदा अग्निदेव (आगो) प्रकट भै हाले । यो देखि पहिला छेडहानी होच्याएर कुरा गर्ने व्राम्हणहरूदेखि लिएर सारा सभाले ती दुई भाईलाई नम्रतापूर्वक प्रणामगर्दै प्रशंसा गर्न थाले । राजा रणकेशरले पनि प्रशंसा गर्दै “तपाइहरूले आप्mनु चरणधूलीले मेरो यस महायज्ञलाई पवित्र गराई हामीलाई कृतार्थ तुल्याउनु भयो” भनी धन्यवाद दिई भने “अव उप्रान्त हाम्रा देशवासी सवैले तपाईहरूको ‘आचार्य–पदवी’ स्वीकार ग(यौं । अर्थात् तपाईहरूलाई गुरु– पुरोहित मान्यौ । अव तपाइहरू सुखपूर्वक रहनुहोस् । फेरि, मेरो जेठो छोरा नरेन्द्र सिंह (जेठा राजकुमार)लाई तपाईहरूले मन्त्र पनि सुनाइ दिनुहोस्” राजाको यस कुरालाई स्वीकारगरी दुवै भाईहरू आनन्दपूर्वक जुम्लामा नै रहन लागे ।
जेठोभाई सच्चिदानन्दले मन्त्रशक्तिद्वारा यज्ञकुण्डमा आगो निकालेकाले “आचार्य” भन्न थालियो । उनका वंशहरू ‘आचार्य’ कहलाइए भने कान्छा भाई सदानन्दले मन्त्रशक्तिद्वारा यज्ञकुण्डमा पानी निकालेका हुनाले तिनलाई ‘नव पानीय’ भन्न थालियो । नवपानीयको अपभ्रंश हुंदा “न्यौपाने” हुन गई तिनका वंशहरू ‘न्यौपाने’ कहलिए । त्यसपछि जुम्ला नरेशले ती दुई दाजु भाइको सल्लाह अनुसार नै सो राजसूययज्ञलाई समाप्त गराए ।
राजसूय यज्ञ समाप्त भएपछि राजकुमार नरेन्द्रसिंहको विधिपूर्वक व्रतवन्ध भयो । सच्चिदानन्दोपाध्याय भट्टले गायत्री मन्त्र सुनाए । उनलाई जुम्ला नरेशवाट ठूलो सत्कार मिल्यो । किरीटकुण्डलादि गहनाहरूले सिंगारिएर सन्तोषपूर्वक त्यहीको एक गाउंमा वस्न थाले ।
‘जुम्ला–नरेश’वाट सच्चिदानन्दोपाध्यायको जुम्लाकै वेदभक्तोपाध्याय ढुंगेलकी सर्वलक्षण सम्पन्न नौवर्षकी सुन्दरी कन्या इन्द्रवतीसंग र भाई सदानन्द भट्टको
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दट ट
त्यहींका वेदभक्त व्राम्हणका भाई हरिभक्तकी नन्दा नाम गरेकी कन्यासंग विवाह गराइयो । सोही उपलक्ष्यमा उनलाई राजावाट रूपाकोट भन्ने गाउं वक्सियो । सदानन्द त्यै गाउंमा तिनै आप्mनी विवाहिता पत्नीका साथ रहन थाले ।
जुम्लामा वसेको ६ वर्ष पछि सच्चिदानन्द भट्टोपाध्याका ढुंगेलपुत्रीवाट दुई पुत्र जन्मे । जेठो रामनवमीका दिनमा जन्मेका हुनाले यिनको नाम रामोपाध्याय आचार्य र कान्छो कृष्णाष्ठमीका दिनमा जन्मेकाले कृष्णोपाध्याय आचार्य भयो । त्यसपछि एकदिन सच्चिदानन्द भट्टले स्वप्नमा एक अलौकिक पुरुष देखे । ती पुरुषले उनलाई भने, “हे सच्चिदानन्द तिमीलाई वडा भाग्यमानी दुई पुत्र जुन भए, ती सकलशास्त्रमा पारंगत भएका हुनेछन् । तिमी यहांवाट ‘मानसरोवर’मा जाऊ । त्यहां देवता देख्नेछौ, तिनलाई लिएर फर्कनू र आप्mनू कुलाचार अनुसार वाजा वजाउंदै दीयो–कलशकासाथ डोलीमा चढाई एक असल पवित्र स्थानमा स्थापना गर्नू । पूजा गर्नु, रुद्रीपाठ लगाउनू, श्राद्ध–तर्पणद्वारा पितृहरूलाई तृप्त गराउनू, देवतालाई वलि दिनू, गाइको दूध र घिउमा पायस पकाउनू, मार्सी चामलको पुवा पकाउनू । चामलको पिठोले सोह्रकोठा भएको मण्डप वनाउनू, वरिपरि ध्वजा पताकाहरू गाड्नु र विधिपूर्वक पूजागर्नु । सो पूजामा आप्mना दाजुभाई वाहेक दिदी–वहिनी, भान्जा–भान्जी कसैलाई पनि हेर्न र प्रसाद समेत खाननदिनू । खालि आप्mना दाजुभाईहरूले मात्र वाँंडेर खानू ।
यी सबैकुरा स्वप्नमा दिव्यपुरुषले भनेको साँंचो हो भन्ने सम्झी एकदिन सदानन्द र सच्चिदानन्द दुबैभाई जुम्लावाट ‘मानसरोवर’ हिंडे । बाटामा उनीहरूलाई पन्ध्रदिन लाग्यो र ‘मानसरोवर’ पुग्ने बेलामा उनीहरूको धैर्य–परीक्षाका निमित्त अनेक विध्नवाधाहरू देखिन लागे । धूमधामको हुरी चल्यो, विजुली चम्कन लाग्यो । वादल धुम्मिएर निस्क्यो, चट्याङ्गको आवाज आउन थाल्यो । तैपनि, कत्ति नडराई, हरेस नखाईकन ती दुई दाजु भाई मानसरोवरमा पुगे । त्यसैवेला आकाशवाणीवाट तिम्रा देवता यिनै हुन भनेकाले जम्मा एधार वटा देवता तिनीहरूले भेट्टाए । तिनै देवताहरूलाई विधिपूर्वक डोलीमा चढाई स्वप्नमा वताए अनुसार आप्mना कुलाचार अनुरुप धूपदीप आदि नाना उपचारले पूजा र प्रणाम गर्दै आप्mना घरमा स्थापना गरे ।
कालान्तरमा रामाचार्यवाट वलि शर्मा, विष्णु शर्मा, नरहरि शर्मा, मनु शर्मा र केशर शर्मा ५ पुत्र जन्मे र कृष्णाचार्यवाट पनि तीन पुत्र जन्मे । ती सवै भाईहरू जुम्ला भरको आचार्य पदवीमा रहेर राजावाट प्रशस्त सम्पत्ति कमाउंदै राजगुरुघराना भइवसे । त्यस समयमा व्राम्हणहरूमध्ये यिनै आठ भाई आचार्यहरू वेद व्याकरण, मीमांसा, कर्मकाण्ड आदि सवै विषयमा कुशल हुनाले सर्वेसर्वा वनेका थिए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दठ ठ
यस्तैमा एकदिन डोटीका राजा श्रीवहादुर सिंहले रामाचार्यका पुत्रहरूको अलौकिक विद्वत्–प्रतिभा सुनेर आकृष्ट भई यिनको सत्कार गर्ने इच्छा राखी वोलाउन पठाए । राजाको इच्छा जानी रामाचार्यले पनि राजालाई खुशी पार्न विष्णु शर्मा नाम गरेका छोरालाई डोटी पठाए । उहां पुगेपछि विष्णु शर्माले वुद्धिको प्रभावले राजालाई प्रसन्न तुल्याए । प्रसन्न भएका राजावाट विष्णु शर्माले “पराजुली” नामको गाउं बक्सिस पाएं । विष्णु शर्मा पराजुली गाउंमा नै रहन थाले । त्यहाँं तिनका जो जति पुत्र–पौत्रहरू पैदा भए ती सव ‘पराजुली’ भनी कहलिए । यिनीहरू हिमालयको भागमा रहेका थिए र यिनका मूली विष्णु शर्मा भनी चिनिन्थ्यो ।
त्यसपछि आछामका राजाले पनि रामाचार्यका छोराहरूको वयान सुनेर एउटा छोरालाई यहां पठाइदिनुहोस् भनी सन्देश पठाए । नरहरि शर्मा नामक पुत्रलाई पठाइयो । उनको स्वागत सत्कार गरेपछि आछामका राजाले नरहरि शर्मालाई भने “मेरो उमेर अठ्चालीसवर्ष भैसक्यो । तैपनि, मेरो एक पुत्र पनि जन्मेनन् । यस कारणले कसरी मलाई पुत्र प्राप्ति हुन्छ, त्यो उपाय गरिदिनु होस् । मन्त्र औषधी–मूलो जे गर्नुपर्छ त्यो गरिदिनु पर्यो ।” राजाको यस्तो प्रार्थना सुनेर नरहरि शर्माले उनको जन्मकुण्डलीहेरी तीनदिन सम्म मन्त्र जप गरेर विधिपूर्वक संस्कार गरिएको औषधि खान दिए । सो औषधि खाएको थोरै दिनमा नै रानी रत्नावतीले गर्भ धारण गरिन् । दश महीना पूर्ण भएपछि रानीको गर्भवाट बहुतै शुभलक्षणले युक्त भएका राजकुमार पैदा भए । राजालाई साह्रै नै हर्ष लाग्यो । उनले त्यसैवेला ती नरहरि शर्मालाई धेरै सम्पत्तिका साथ “सापिखोला” नामक एक गाउं नै पुरस्कार दिएर त्यहीं राखे । त्यहां रहंदा तिनका जति सन्तान पैदा भए, ती सवै “सापकोटा” कहलाइए ।
त्यसपछि ‘दुल्लु’ देशका राजा भूपशाहले रामाचार्यका पुत्रहरूको वयान सुने । एक पुत्र पठाइ दिनु होस भन्ने खवर पठाए । सो खवर पाउना साथ रामाचार्यका छोरा मनु शर्मा नामक अर्का पुत्र दुल्लू जान भनी खटिए । तिनी उहां पुगेपछि राजाले वडो सत्कारपूवर्क तिनलाई प्याकु नामक एउटा गाउं समर्पण गरेर त्यहांँ राखे । त्यहां रहंदा उनका जति सन्तान भए ती “प्याकुरेल” कहलाए । अद्यापि ती प्याकुरेल (मनु शर्माका सन्तान) ले हिमवत्खण्डलाई अलङ्गकृत गराइरहेकै छन् ।
अव जुम्लामा रामाचार्यका जेठा छोरा वलि शर्मा तथा कान्छा पुत्र केशराचार्य सिवाय अरु कोही रहेनन् । यिनीहरू सुखपूर्वक जुम्लैमा वसेका थिए । यस्तैमा यी रामाचार्यका छोराहरूको सवैतिर प्रतिष्ठा फैलिएको र जहां जुन राजाले जे कामको निमित्त वोलाए पनि सो काम उनीहरूद्वारा सिद्ध भएको सुनेर थलारी
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दड ड
राजा विक्रम सिंहवाट केशराचार्यको सत्कार गर्न पाऊँं पठाई दिनुहोस् भन्ने खवर आयो । त्यो खवर सुनेर वलि शर्मालाई वडो दिग्दारी भयो । उनले विचार गरे दुनियाँंमा गुणी हुनु पनि दुःखैको कुरो रहेछ । जुन गुणले गर्दा तीन भाई यता उता लागेर टाढा भएपछि पनि यो प्यारो कान्छो भाई केशराचार्यसंग पनि यिनीहरूले विछोड गराइदिन आँंटे । के गरूं थलारी राजाको आग्रहलाइ नाध्न पनि सकिदैंन । जे भए पनि पठाइदिनै पर्यो भनी दुःख मान्दै भाई केशराचार्यलाई थलारी राजा कहां पठाइदिए । उनी थलारीको राजभवनमा पुगेपछि राजाले उनको ठूलो सत्कार गर्दै उनको गुणमा मुग्ध भएर “वांसकोटे” नामक एउटा देशको सर्वाधिकारी वनाई आप्mनै प्रधानमन्त्री गराइराखे । सो मन्त्री पदमा रहेर केशराचार्यले थलारी राजालाई वहुतै रिझाए । यिनका जो सन्तान तहाँ जन्मे, ती सवै “वाँंसकोटा” भनी कहलाउंदै त्यहीं रहन थाले ।
‘नव–पानीय’ पदवी धारणागर्ने सदानन्द शर्माका चन्द्र शर्मा, शिव शर्मा, लक्ष्मी पति र हरि शर्मा ४ छोराहरू थिए ।
यी मध्ये माहिला शिव शर्माका गुणमा मुग्ध भएका दैलेखका राजा सिंह वर्माले ठूलो सत्कारपूर्वक शक्ति नामक एक नगरको अधिपति तुल्यार्ई “सत्यपाल” भन्ने पदवी दिएर त्यहांँ राखे । यिनका सन्तानहरू “सत्याल” कहलाए ।
लक्ष्मीपतिले चाहिं विषयहरूमा ज्यादै अनास्था देखाई कन्दमूलफल, जलहरूद्वारा शरीर धारणागरी एकान्तमावस्न इच्छुकभई आप्mनो शक्तिद्वारा जंगलमा समाधिनिष्ठभई सनकादि मुनि भै रहन थाले । यिनका सन्तान कोही भएनन् ।
जुम्ला नरेश रणकेशर सिंहको देहान्त भई ‘जुम्ला’ राज्यमा अर्कै (नरेन्द्र सिंह) राजा भए । यिनै राजाको राज्याभिषेकोत्सवमा कान्छा हरि शर्माले “पन्यारु” नामक एउटा गाउंको अधिकार पाई सन्तान दरसन्तानसम्मलाई यही काम रहनेछ भन्ने भई स्वतन्त्रतापूर्वक त्यहीं रहन थाले । यिनका जो सन्तान भए तिनीहरू सव यही हिमालय प्रदेशका वासिन्दा “पनेरु” भनी कहलाए । आप्mना वंश परंपरा स्थिरताकासाथ स्वतन्त्रता प्राप्त गरी वसेकाले त्यस पछि ती हरि शर्माका सन्तान हिमालयमा ‘पन्यारु’ थर युक्त भए ।
आचार्य सच्चिदानन्दका छोरा श्रीराम शर्मा आचार्य जुम्लाका राजाका नजीकमा सुख साथ रहे । त्यसपछि आचार्य पदवीद्वारा विभूषित यिनका कुल र शाखा सन्तानहरू उन्नाइस पुस्तासम्म क्रमैसंग रहे । पहिलो सच्चिदानन्द, रामाचार्यका छोरा वलि शर्मा, तिनका छोरा शेखर हुन । वलभद्र, भरत, लक्ष्मण, काशी,
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दढ ढ
मथुरा, कालिदास, शिवनारायण, रमाकान्त, शक्ति शर्मा, रवि, वुद्धि तिनका छोरा राम, शिवनिधि, चन्द्र, शेखर, कृष्ण हुन् ।
आचार्य श्रीकृष्णका तेजस्वी सातवटा छोरा थिए, मणिराज, हरि, केशु, शुकदेव, वशिष्ठ, हरिहर, परशुराम । यी सवै वेदशास्त्र जान्ने र आप्mना कर्ममा निपुण थिए ।
श्रीकृष्ण शर्माका पुत्रहरूमध्ये जेठा मणिराज शर्मा र साहिंला केशु शर्मा गरी यी दुइ भाई जुम्ला राज्यवाट समय समयमा व्रम्मचारीको भेषमा टाढा टाढा सम्म भ्रमण गरिरहेका हुन्थे । यी दुईमा पनि केशु शर्माचाहिं दाजुवाट छुट्टिई यात्रा पछि यात्रा गर्दै जांदा जाजरकोट राज्यमा पुगेछन् र त्यहाँंका राजा वलि शाह वर्माले तिनको ब्रम्हतेज देखेर “भगवन् तपाइँ को हुनुहुन्छ रु कहाँंवाट पाल्नुभएको हो रु के गर्ने इच्छा छ रु, मलाई अनुग्रह राख्नुहोस्” भन्दै पाउमा परेर यथोचित सत्कार गरेपछि उनले भनेछन्, म आचार्य कुलमा पैदा भएको व्राम्हण हूं । देशाटन गर्दै आउंँदा आज यहां आइ पुगेको छु । हजूरकोकल्याण होस् । धर्मात्मा हजूरको निर्मलकीर्ति मैले सुनेको छु, त्यसकारण आपूmलाई मन लागून्जेलसम्म यहीं वस्ने मेरो इच्छा छ । यो सुनेर आपूmलाई कृतार्थ सम्झी उनले भने बमोजिम सरसामानहरूको प्रवन्ध मिलाई ‘गुरु’ जस्तैगरी जाजरकोटे राजाले त्यहीं आप्mनू शहर (जाजरकोट)मा राखे ।
जेठा मणिराज पनि त्यसैगरी घुम्दै वाजुरा राज्यमा पुगेछन् । त्यहांका राजा पृथ्वीचन्द्र सिंहले तिनको ब्रम्हतेज देखेर भक्तिपूर्वक “मेरै राज्यमा वस्नुहोस्” भनी प्रार्थना गर्दा हुन्छ, चार महीना सम्म म यहीं बसूंला भन्ने प्रतिज्ञागरी वाजुरा मैं वसेछन् । त्यहां बस्दा उनलाई प्रतिदिन राजालाई पुराण सुनाउने काम मिलेछ । उनले आप्mनू मधुर स्वरमा अर्थ समेतको पुराण सुनाई राजालाई रिझाएछन् । तब राजाले भनेछन् – “भगवन् अब तपाई यहाँंवाट कहां गएर के गर्नुहुन्छ रु यसको उत्तरमा उनले भने, “महाराज मलाई गृहस्थाश्रमगरी रहनाको इच्छा लागिरहेछ ।” सो सुनेर राजाले खुशीहुँदै भने “हे विद्वद्वर १ यो कत्रो ठूलो कुरो हो र १ यसमा यहाँले केही परिश्रम गर्नु पर्दैन । यहाँसंग छुट्टिएर म पनि वस्न सक्दिन । यस कारण यहींका विधु शर्मा नामक रेग्मी ब्राम्हणकी सुभद्रा नामकी कन्या लाई विवाह गर्नुहोस् । मैले दिएको जग्गा जमीनको भोगगरी राजकाजको कुरोमा गाह्रो–साघुंरो परिआंउँदा मलाई मद्दत गर्नुहोस् ।” भनी नम्रतापूर्वक प्रार्थना गरेपछि सोही कुरो स्वीकारगरी मणिराज वाजुरा मैं वसे । त्यहां वस्दा उनका काशीराम शर्मा, चन्द्र शर्मा र भवानी शर्मा भन्ने तीनपुत्र पैदा भए । काशीरामवाट लंज्याल थर उत्पत्ति भयो । भवानीवाट भुवावाग्यो थरको उत्पत्ति भयो । काशीराम, वशिष्ठ, नारद मृगु, शिव, विष्णु, प्रतिमना, पृथु,
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घण् ण्
गोपाल, हिरामणि, शुकदेव, प्रयाग, परशुराम, गोविन्द, हरिभक्त, श्रीकृष्ण, भानुका एक एकवटा मात्र छोरा भए भने वेदुका चारभाई छोरा भए । यदु, स्पर्शमणि, गोकुल र हरिनाथ । आप्mना भाईहरूसंगको भेटधाटको इच्छालाई छोडेर गोकुल र हरिनाथ दुई भाई घरवाट निस्की लमजुङ्गपुगी जङ्गगलै जङ्गगल यताउता घुमेर दिन विताउन थाले । त्यसवेला क्रूर प्रकृतिका शेषान्त जातिका लमजुङ्गे मनुष्यहरूले कास्कीका राजा कुलमण्डन शाहका पुत्रलाई प्रार्थनापूर्वक ल्याएर लमजुङ्गको राज्यमा अभिषेक गरेका थिए । केही दिनपछि ती नवाभिषिक्त राजा कास्कीका राजकुमार) लाई तिनै शेषान्तहरूले शिकार खेलाउने वहानागरी जंगलको लेकमा पुर्याई विष धसिएका वाणैवाणले हानेर मारेका थिए । त्यसकारण छमहीना सम्म लमजुङ्गको राजगद्दी खाली नै रहन गएको थियो । त्यसो हुनाले अराजकतावाट पीडित भएका लमजुङ्गे प्रजाहरूले “फेरि हजूरका एक पुत्र राजा वनाउन पाऔं” भनी कास्कीका राजासंग प्रार्थना गर्दा, कास्कीका राजा कुलमण्डन शाहले यो जवाफ दिए, “तिमीहरू निर्दयी हौ, मेरो एउटा छोरोलाई ता हरकिसिमको छलकपटगरी मार्यौ । अव फेरि अर्को छोरो पनि माग्दछौ । त्यसलाई पनि मार्न आंटेका होइनौ ? मेरा छोराले तिमीहरूको के विराएको छ, म अर्को पुत्र दिंदै दिन्न । जाओ भाग, मेरो साम्नेमा वस्नु पनि पर्दैन” भनी धपाइदिए ।
त्यसरी धपिएर फर्केपछि ती लमजुङ्गेहरूले अव हाम्रो हित कसरी हुने हो भनी सल्लाहगर्दा योगी जस्ता ज्योतिषशास्त्रमा पारंगंत भएका तिनै गोकुलाचार्य र हरिनाथाचार्य दुई जनाको सहायतावाट हाम्रो काम वन्दछ भनी ठहराएछन् । यो सल्लाह ठीक भएपछि लमजुङ्गे प्रजाहरूले डिट्ठा सन्ते थापा, काजी भक्त थापा र नरे वानियालाई यी आचार्यहरू कहां पठाएछन् । तिनीहरू (लमजुङ्गे वुढा र मन्त्रीहरू) ले गई वडो आदरपूर्वक प्रार्थनागर्दा दुवै भाई आचार्यहरू लमजुङ्गमा आएपछि तिनीहरूको मनसुवा सवै वुझेछन् । अनि यथायोग्य विधिले कार्यसिद्धि हुने शुभलग्न हेरी “अब उप्रान्त अघिको जस्तो धोकावाजी र राजकुमारलाई मार्ने काम हुनेछैन” भनी धर्मभकाई तिनीहरूकै साथ कास्कीतिर प्रस्थान गरे ।
उहां पुगेपछि ती दुई भाई वा्रम्हणहरूको व्रम्हतेजले मुग्ध भएका कास्केली राजाले ठूलो सत्कार गरेको हुनाले आप्mनू मनसुवा प्रकट गर्ने मौका पाई भन्नु पर्ने कुरा (राजकुमार माग्ने) प्रकट गरेछन् । सो सुनेर राजा कुलमण्डन शाहले अधि आप्mना राजकुमारलाई मारेको कुरो सम्झी “म फेरि अर्को पुत्र दिन सक्दिन” भन्ने जवाफ दिए । तव फेरि उनीहरूले यो विन्ती गरे, “महाराज अधि राजकुमारलाई मराउने काम यी लमजुङ्गे वृद्ध मन्त्री र पुरवासीहरूवाट भएको होइन । किन्तु उहाँंका गोमांसभक्षी क्रूर शेषान्त जातिहरूले सो काम गरेका हुन्
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घज्ञ ज्ञ
। यसमा यिनीहरूको अलिकति पनि दोष छैन । यसमा हामी धर्मपत्र लेखाई स्वयं हामी दुई भाई (आचार्य) साक्षी बस्तछौं । कत्ति सन्देह नराखी अव एउटा पुत्र यिनीहरूलाई वक्सियोस् ।” आचार्यहरूको यो कुरा सुनी कास्केली राजा कुलमण्डनले भने, “हे द्विजवर्य १ मेरा सात छोरा छन्, तिनमा जेठो चाहिं मेरो शेष पछि यहीं (कास्की) को राजा हुनु पर्छ । माहिलो चाहिंंलाई लमजुङ्गे शेषान्तहरूले मारिहाले । अव वांकी पांच छोरा छन् । तिनीहरू सुतेकोवेला पारी जसलाई चाहन्छौं त्यो एउटालाई चोरेर लैजाओ । त्यसो भएपछि मेरो प्रतिज्ञा (लमजुङ्गे लाई छोरा दिन्न) पनि व्यर्थ हुंदैन, तिमीहरूको काम (लमजुङ्गको राजा बनाइराख्ने कुरा) पनि पूरा हुनेछ ।” कास्केली राजाको यो कुरो स्वीकारगरी एक दिन पांचै जना राजकुमारहरू राति सुतेको मौका पारेर लमजुङ्गेहरूले सो सुतेको खोपीमा पसी सवैभन्दा कान्छा तेजस्वी, विशाल निधार भएका, राजा वनाउन योग्य विष्णु शाहलाई उठाएर लगे । त्यसवेला ती कान्छा राजकुमारको उमेर नौ वर्षको थियो । तिनलाई लमजङ्गमा पुर्याउना साथ त्यहांको राजगद्दीमा अभिष्ोक गराए । त्यसको एक वर्षपछि दश वर्षको उमेरमा ती राजकुमारको त्यहीं व्रतवन्ध भयो । तिनलाई उनै पण्डित गोकुलाचार्यले गायत्री मन्त्र सुनाई विधिपूर्वक शिक्षा दिए । त्यही वेलादेखि लमजुङ्गे राजघरानाहरूका कुलाचार्य भई चार पुस्तासम्म त्यहां रहें ।
ती चारमा पहिला गोकुलाचार्य तत्पुत्र विश्वामित्र र विसु, विश्वामित्र पुत्र गया, तत्पुत्र सागर र देवराज हुन् । यिनमध्ये विश्वामित्र र उनका भाई विसु आचार्य वडो शान्त प्रकृतिका थिए । एक समय तिनीहरू कहां महामारी पस्यो र सारा तिनका वन्धु–वान्धवलाइ नष्ट गरायो । केवल विश्वामित्रका एक वालक पुत्र गयाचार्य वांकी रहे । भाइवन्धु सवै मरेको शोकले गर्दा विश्वामित्र र विसु दुवै जनालाई लमजुङ्ग देशैमा रहन मन लागेन । तर वालक एक्लो पुत्र गयाचार्यलाई छोड्नु पनि भएन । आखिर एक दिन वालक गयाचार्यलाईसंगै लैजान उचित नसम्झी उनको मावली भीरकोटमालगी जीवन निर्वाहका निमित्त प्रशस्त पुग्ने धन सम्पत्ति समेत दिए र दुवैभाई त्यहाँंवाट हिंडे । नित्य लक्ष्मीनारायण शालिग्रामको पूजा गर्ने सामग्री, मृगचर्म, रुद्राक्षमाला सिवाय उनीहरूले आप्mना साथमा केही लिएका थिएनन् । उनीहरू भीरकोटतिरवाट नेपालतर्फ जाने विचारले उतैतिरको वाटो पक्रेर अगाडि वढे ।
यता गयाचार्यका मामाहरूले यी वालक भानिज लमजुङ्गे राजाका मान्य गुरुघराना हुन । ती राजाले दिएको यिनका वावुहरूको विर्ता पनि लमजुङ्गमा नै छ, त्यसको पनि हामीले रक्षा गरिदिनु पर्दछ भन्ने विचारले केही वर्षसम्म उतैवाट हेरविचार गरी राखिदिएकै थियो । यही वीचमा गयाचार्यको व्रतवन्ध र
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घद्द द्द
विवाह पनि मावलीमा नै भयो । अठार वर्षका पूर्ण जवान भएपछि उनी आप्mनू श्रीसम्पत्ति, दासदासीहरू समेत मामाघरवाट फेरि लमजुङ्ग राज्यमा नै पठाइए । उनका साथमा उनको राम्रो हेरविचार गर्न र शिक्षा दिन भनी मानिसहरू पनि पठाइ दिएका थिए । तिनीहरूलाई गयाचार्यका पुत्र जन्मेपछि र आप्mनू कामकाज राम्रो संग धान्ने भएपछि मात्र छोडेर फर्कनू भनी अह्राइएको थियो । तिनीहरूले पनि त्यसै गरे ।
यसैवीचमा गयाचार्यलाई पुत्र प्राप्ति भयो । तिनको नाम सागराचार्य राखियो । गयाचार्यले मावलीमा वस्दा वेद, व्याकरण, ज्योतिष, कर्मकाण्डहरू सवै पढेका हुनाले राम्रै विद्वान् भै सकेका थिए । उनले लमजुङ्गमा आएपछि आप्mनू गुणले गर्दा राजालाई रिझाएर उनवाट निकै सम्पत्ति र धेरै जग्गा जमीन विर्ता पनि पाएका थिए ।
यता आचार्य देवराजका वेदराज, गङ्गु, लक्ष्मीराज नामक तीन पुत्र थिए । तिनमा लक्ष्मीराजका पुत्र निधिराज आप्mनी पत्नीकासाथ नुवाकोटमा आएर वसे । वेदराज र गङ्गु दुई भाई भने पितृ–पितामहको सम्पत्तिको भोग चलनगरी लमजुङ्गे राजावाट सत्कृत भएर लमजुङ्ग्मै वसे ।
लमजुङ्ग राज्यमा प्रसिद्ध कीर्ति भएका नरहरि शाह, नरभूपाल शाह, द्रव्य शाह नाम भएका क्षत्रिय जातिका राजाका भाइहरू परस्पर मिली शासन गर्दथे । यता गोरखा राज्यमा मगर नामक जातिमा पैदा भएका क्रूर स्वभाववाला राज–घरानाको शासन चलेको थियो । यस्तैमा ती मगर जातिबाट राज्यको वागडोर खडबडिदै अधोगतिको अवस्थामा उत्रन लाग्यो । मन्त्रीहरू पनि चिढिंदै गई यस्तो जातिको नोकरीलेगर्दा हामी पनि कलुषित हुंदै जाने छौं, त्यसकारण अव हामीहरू लमजुङ्ग राज्यमा गएर राजा नरहरि शाहको शरण परौं र उनका कुलमा पैदा भएका कुनै लाई सिंहासनमाराख्न लायक सत्पुरुषलाई ल्याएर यस गोरखा राज्यको सिंहासनमा अभिषेकगरी यो दुष्ट मगर राजालाई हटाई सुखपूर्वक वसौं भन्ने सोचाइमा पुगें ।
यसरी, गोरखा राज्यका प्रतिष्ठित मन्त्री र राजकर्मचारी वनेर रहेका ६ जना परस्पर मिली लमजुङ्ग जान तयार भए । उनका साथ राना, वोहरा, पांडे, पन्थ, अज्र्याल र खंदाल यी पांच जना गुह्य–भेषले शुभलग्न ठम्याउने आचार्य वेदराजका साथ लमजुङ्ग राज्यमा पुगे । उनीहरूले वेला विचार गरी शाके १४८० श्रावण शुक्ल पन्चमी रविवार हस्ता नक्षत्रको रातमा राजमहल भित्र प्रवेश गर्दा वरावर शिर उफारेर निदाइरहेका द्रव्य शाहलाई देखे । त्यो देख्दा उनीहरूको मनले विचार गर्यो, यसरी निदाएको वेलामा पनि वरावर मास्तिर
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घघ घ
शिर उचाल्ने राजलक्षणलेपूर्ण भएको पुरुष यही हुनसक्दछ र यसैलाई हामीले आप्mनू अधिपति बनाउनु वढिया होला । यस्तो विचारगरी ती सोह्र वर्षका राजकुमार द्रव्य शाहलाई पलङ्गैवाट चोरेर उनीहरूले गोरखामा ल्याए । तर ल्याउनासाथ उनलाई गोरखाको गद्दीमा राख्न मगर राजालाई नहटाई सहज कुरा थिएन । त्यसकारण उनीहरूले द्रव्य शाहलाई गोरखा नगीचै दाह्रेगौंडा भन्ने ठाउंको एउटा गुफामा ब्रम्हचारीको भेषमा लुकाइ राखे । सो गुफामा रहंदा उनलाई पण्डित वेदराजाचार्यले गुप्त भएर सिद्धमन्त्रहरूको उपदेश गर्दथे र “हामीले तिमीलाई यो गोरखाको राजा वनाउन भनी ल्याई लुकाएका हौं, हे वावू ! यस गोरखा राज्यको राम्रोसित पालना गर ” भनी सम्झाउंने पनि गर्दथे ।
यसप्रकारले वर्ष दिनपछि शाके १४८१ भाद्र कृष्णाष्टमी वुधवार सुस्थिर वृष लग्न रोहिणी नक्षत्र आधारातको समय पारी यस कार्यमा संलग्न छ जनाले राजकुमार द्रव्य शाहलाई हातमा खड्गदिई वडो होशियारी साथ मगर राजा सुतिरहेको ठाउंमा पुर्याई द्रव्य शाहले सुतेका राजालाई विउंझाई शिर छेदन गर । मृतराजाको रगतले तत्काल द्रव्यशाहलाई अभिशेष गरियो । भोलिपल्टै देखि द्रव्य शाहको आधिपत्यमा गोरखा राज्य यी मन्त्रीहरूको कव्जामा रहन थाल्यो । शुभ साइत दिने पं. वेदराजाचार्य ज्योतिषीले कैयन् गाउंहरू विर्ता पाए । उनको ठूलो सत्कार भयो । उनी त्यहीवेलादेखि द्रव्य शाहलाई राजकाजको काममा अर्ती उपदेश दिंदै त्यही रहन थाले । यसरी गोरखा राज्यमा क्षत्रिय राजाको शासन चल्न थाल्यो ।
यसपछि गोरखा राज्यमा रहंदारहंदै सात वर्षका वीचमा वेदराजाचार्यका दुई पुत्र पैदा भए । जसमध्ये जेठा मोतीरामाचार्य युवक अवस्थामा प्रवेश हुना साथ “नेपाल जान्छु” भनी हिंडेका थिए । वीच वाटामा आईपुगेपछि उनलाई अकस्मात् ज्वरो आयो । त्यै ज्वरोको बेसुरमा उनी देवघाट आइपुग्दा त्रिशूली नदीको मझधारमा परेर परमधाम गए । त्यसपछि मोतीरामका पुत्र जयभद्राचार्य आप्mनी माताका साथ भए भरको श्रीसम्पत्ति लिई गोरखावाट नेपाल आए । त्यस वेला भादगाउं नगरमा जयस्थिति मल्ल नामक राजा राज्य गर्दथे । उनी तिनै राजाको शरणमा दाखिल भए । उनले राजालाई रिझाई कागेश्वरी लामाटार भन्ने गाउं विर्ता पाए र त्यही सपरिवार आप्mनू बस्ती कायम गरे ।
केही दिनपछि जयभद्राचार्यका बलिरामाचार्य भन्ने पुत्र पैदा भए । बलिरामाचार्यबाट सरस्वती नामकी कन्या जन्मिन् । तिनको कागेश्वरी निवासी श्रीकान्त ढकालका साथ विवाह भएको थियो । तर विवाह भएको डेढ वर्षैमा तिनी वालविधवा भइन् र माइतैमाबसी दिन विताउन थालिन् । माइत वस्दा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घद्ध द्ध
वस्दै उनको उमेर उन्नाइस वर्षको भयो । यस्तैमा एक दिन उनी नोकर्नीलाई साथ लिएर धान खेतमा काम गरिरहेको बेला (मध्य दिन) मा एकाएक एउटी दुलही वुहारीलाई माइतवाट ल्याउन भनी डोली भरियाका साथ घरतर्फवाट लिन पठाएको नजीकैमा देखि “ए हेर त घरवाट बुहारी लिन कति राम्रो पालकी पठाएको रहेछ” भनेर भन्ने मालिककी छोरीलाई ठट्टा गरेर नोकर्नीले भनी, “नानी हेर्नुहोस्, यिनीहरू तपाईलाई नै लिन आएका त होइनन् रु तपाईका पिताले तपाईलाई अर्को बिवाह गरिदिन आंट्नुभएको त होइन रु ” यो सुनि–नसक्नु कुरा सुनेर सरस्वतीलाई सही सक्नु भएन । उनले भनिन् “धिक्कार छ तंलाई, के मलाई त्यहांसम्मकी, पतिव्रताधर्मलाई थाम्न नसक्ने ठानिस् हेर् त मेरो पाइन् ।” यति भनेर उनी हत्तपत्त जयभद्राचार्यले बाटामा रोपेको पीपलको वृक्षतिर दौडिन् । दासीले देख्दा देख्दै त्यै वृक्षमा पटुकाको पासो लगाएर उनले भनिन्, –आजदेखि उप्रान्त जो कुनै आचार्य वंशमा पैदा भएको पुरुष यस कागेश्वरीमा आउला त्यो मरिजाओस । यहां वस्ने मेरा घर ढकालका कुलको उत्तरोत्तर कल्याण वृद्धिहोस् । यस प्रकारले सराप र वर समेत दुबै दिई उनी त्यै वृक्षमा झुण्डिएर परमधाम भइन् । धेरै कालसम्म तिनले प्रेतरूपले आचार्य कुलका मनुुष्यहरूलाई पीडा, दुःख दिइन् । वास्तविक कुराको विचार गर्न नजान्ने विचरा अवला सरस्वतीलाई के को दोष ? उनले यो नचाहिंदो काम गरेकी हुन् तापनि वास्तवमा तिनलाई तपस्विनी नै भन्नुपर्दछ । त्यस्तो दुःखभारले पीडित भएकीले के विचार गर्न सकून् कठै ।
यसरी कागेश्वरीमा त्यस किसिमको वाधा उपद्रव भए पछि वलिरामका पुत्र हरिकृष्ण आचार्य र श्रीराम आचार्यले त्यहां रहेका आफ्नो जग्गा थोरै मूल्यमा ढकाल वंशीलाई बेची पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको शरणमा पर्दा ती राजाले गोदावरीमा जग्गा दिए र त्यही जग्गालाई उपभोगगरी त्यहीं नै रहन थाले । रामाचार्यका छोराको शाली नाम गरेको खेतमा धान पाकेको वेलामा कुनै कारणले पाटनका राजा जगज्योति मल्लले धान लुटेको हुंदा त्यो खेतमा नून छरेर त्यो जमीन गाइ चरनको निम्ति छाडिदिए ।
इतिहासका पाना पल्टाउंदा पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले वि.सं १६६९ देखि १७११ सम्म शासन गरेको पाइन्छ । जगज्योति मल्लले वि.सं १६७४ देखि १६९०सम्म भादगाउमा शासन गरेको देखिन्छ । यसैले, भादगाउंबाट गोदावरीमा आई धान लुटेको कारणले खेतमा नून छरी चरनकोलागि छोडेको कुरा भने विश्वास गर्न गाह्रो पर्दछ ।
रधुराम आचार्य देखि जयनारायणसम्म दैवगतिले गर्दा एकवटा छोरा मात्र भए । जयनारायणका श्रीहर्ष, व्रम्हानन्द, गंगानन्द, सागरानन्द, गोकुलानन्द र गदाधर
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घछ छ
नामक छ छोराहरू भए । यिनीहरूमा श्रीहर्ष ज्यादै पण्डित थिए । आप्mनो पण्डित्याईवाट कान्तिपुरका राजा जयप्रकाशवाट तिनले मुड्खु र गोल्पू नाम गरेका गाउंको भाग पाए । यसपछि जयनारायण पण्डित ६ वटा छोरा सहित त्यहीं बसे ।
श्रीहर्षाचार्य आप्mनो सम्पूर्ण आयु पुण्यकार्यमा लगाएर इ.सं १७५२ सालको आश्वीन शुक्लपन्चमीमा शरीर छाडी स्वर्गवास भए । श्रीहर्षाचार्यका दुई छोरा वीरभद्र र रामभद्र मध्ये जेठा वीरभद्रमा जोतिषीको ज्ञान थियो । वीरभद्र इ.सं १७७४ मा काशीवास बस्ने इच्छाले नेपालवाट काशी गई वस्न थाले ।
गोकुलानन्दका धर्मानन्द, नारायणानन्द र दामोदरानन्द नामका ३ छोराहरू भए ।
पाटनका राजा ऋद्धिनरसिंह मल्लको पालामा नारायणानन्दले ललितपुरको ग्वालिन्दहमा विर्तापाई वसोवास गर्न थाले । यस कुरामा विश्वास गर्न कठिन पर्छ, किनभने नेपालको इतिहास अनुसार ऋद्धिनरसिंह मल्ल पाटनमा वि.सं १७७९ (इ.सं.१७२२) मा नारायणानन्दका वाजे जयनारायणले कान्तिपुरका राजा जयप्रकाशवाट मुड्खू र कोल्पूमा जग्गा पाई त्यहां वसोवास गरेका थिए । जय प्रकाशले कान्तिपुरमा वि.सं.१७९५ (इ.सं१७३८) देखि वि.सं १८२५ (इ.सं. १७६८) सम्म शासन गरेको देखिन्छ । पाटनका राजा ऋद्धिनरसिंह मल्ल कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल भन्दा लगभग २० वर्ष पहिले राजा भई केवल ३(४वर्ष जति मात्र शासन गरेका थिए । यसको लगभग ३०(३५ वर्ष पछि जयनारायण मुड्खु र कोल्पूमा विर्ता पाई आप्mना ६ वटा छोराहरू सहित वसेको थाहा पाइन्छ भने जयनारायणका नाती नारायणानन्दले ऋद्धिनरसिंह मल्लको पालामा ग्वालिन्दहमा विर्र्ता पाए भनेको हुन नसक्ने कुरो हो ।
वरु, नारायणानन्दका वाजे वराजुलाई ऋद्धिनरसिंह मल्लले ग्वालिन्दहमा विर्ता दिएको र सो विर्तामा भागवण्डा अनुसार नारायणानन्द ग्वालिन्दहमा गई वसोवास गरेको हुन सक्छ । यसमा पनि सहमत गर्ने ठाउं छैन । जयप्रकाशवाट मुडिखु र कोल्पुमा जग्गा पाए पछि त्यहि गई वसे भने यदि पहिले आप्mनो जग्गा ग्वालिन्दहमा भएको भए त्यहीं गएर वस्थे होलान् रु यसरी नारायणानन्द कहिले कुन राजाको पालामा ग्वालिन्दहमा विर्तापाई त्यहां आई वसोवास गरे भन्ने सम्वन्धमा ऐतिहासिक तिथि मितिहरूलाई पनि दृष्टिगतगरी जयनारायणलाई मुड्खु र कोल्पूमा विर्ता दिने कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल वि.सं.१८१७ (इ.सं.१७६०) मा करीव एक वर्षसम्म पाटनका पनि राजा भएका थिए । यसै समयमा गोकुलानन्दलाई राजा जयप्रकाश मल्लले गोदावरीको ग्वालिन्दह र नैकापमा जग्गा दिए । गोकुलानन्दका जेठा छोरा धर्मानन्द नैकापमा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घट ट
गइ वसे । माहिला छोरा नारायणानन्द ग्वालिन्दहमागई वसे भने कान्छा दामोदरानन्द मुड्खु मैं वसे । ग्वालिन्दहमा आएका नारायणानन्द आदिपुरुष देखि ५३ औ पुस्तामा पर्दछन् । नारायणानन्दलाई लक्ष्मीनारायण पनि भन्दछन् ।
लक्ष्मीनारायण आई वसोवास गरेको ठाउँ ग्वालिन्दहको बारेमा केही चर्चा गर्नु उपयुक्त होला । ग्वालिन्दहको अपभ्रंश गुलिन्दह हो । यो काठमाण्डौं उपत्यकाको ललितपुर जिल्लाको दक्षिणीभेग अर्थात् गोदावरीको पश्चिमपट्टि पूmलचोकीको उत्र्तुग श्रृंखलाको काखमा अवस्थित रहेको यो गाउँ वडिखेल गाउँ विकास समितिको वडा नं ९ मा पर्दछ । समथर ÷ उकालो हुँदै डांडा–कांडा सम्म फैलिएको छ । शुरुमा घडेरी कहाँ बनाए रु हालको ग्वालिन्दहलाई तीन भागमा वाड्न सकिन्छ । तल्लोवस्ती, बीचकोबस्ती र माथिल्लोबस्ती ( गल्कोट ) । घडेरी बीचको भागमा बनाएको अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ । किनभने नजीकै त्यतिठूलो दह जुन ठाउँको नाम नै त्यही दहको नामवाट रहन गएको छ ग्वालिन्दह हुँदाहुँदै खानेपानी र सिंचाईकोलागि त्यति लामो कोट्खु खोलाको मुहानबाट कुलो खनी पानी लेराएको बाट नै थाहा पाउन सकिन्छ ।
ग्वालिन्दहको उत्पत्तिको बारेमा किम्वदन्ति रहेको पाइन्छ । पहिलेको कुरो, चापागाँउ र ठेचो वीचका मानिसहरू पानीको समस्याले गर्दा पूmलचोकीमाई कहाँ पानी माग्न गएछन् । पूmलचोकीमाई खुशी भएर माटाको घैंटोमा पानी दिएर भनिछिन, जहाँ पानीको मूल फुटाउनु पर्छ त्यही लगेर यस घैंटोको पानी पोखिदिनू त्यहीं मूल फुट्छ । घैंटो बोकेर उनीहरू घर जान हिडेछन् बाटोमा उनीहरूलाई पिशाव लागेछ । घैंटो भूइँमा राखेर पिशाब फेर्न गएछन् । घैंटो ढलेर त्यहाँ भएको पानी पोखिएछ र त्यहीँ मूल फुटेछ । त्यो देखेर तिनीहरू निराश भएछन् । घैंटोमा अलिकति पानी बाँकी रहेछ यसलाई भए पनि लिएर जाउँ भनेर लिएर गए । आप्mनो घर नजीक पुगेर घैंटोमा भएको पानी खन्याउँदा त्यहाँ पनि मूल फुटेर पानी आउन थालेछ । तर सानो भएकोले त्यसलाई धारा हालेर राखियो । यो किम्वदन्ति सही हुनसक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ किनभने अहिले पनि त्यो घारा यथावत् छ र त्यो धाराको पानी र मूल जसलाई अहिले ग्वालिन्दह भन्ने गरिन्छ को पानी उस्तै–उस्तै छ ।
नारायणानन्दका ५ छोराहरू भए जेठा .................... माहिला ............ साहिला ंंं.......... काहिंला शेषानन्द र कान्छा ......... ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घठ ठ
नारायणानन्दका जेठा छोरा ............को वंशमा शिवनारायणसम्म दैव गतिले गर्दा एक एक वटा छोरा मात्र भए । शिवनारायणका दुइ वटा छोराहरू भए । जेठा गौरीदत्त जसलाई भोटुपाध्ये पनि भनिन्थ्यो । कान्छा विष्णुदत्त जसलाई धर्मदत्त पनि भनिन्थ्यो । गौरीदत्तका दुइवटा वाहुनी थिए । जेठी वुद्धिमाता र कान्छी पद्मकुमारी । यिनीले अरु दुइवटी स्वास्नी पनि ल्याएका थिए । एउटी ठकुर्नी र अर्की नगरकोटी – पहर्नी) ।
गौरीदत्तका जेठी वाहुनी वुद्धिमातावाट डिल्लीराम, गंगाराम, शुक्राचार्य र खगेन्द्र नामका चार छोराहरू भए । कान्छी वाहुनी पद्मकुमारीवाट धननाथ, भवनाथ र चक्रपाणि नाम गरेको तीन छोराहरू भए । ठकुर्नीतिरवाट सन्तान भएनन् । नगरकोटी तिरवाट................ छोरा भए ।
विष्णुदत्त (धर्मदत्त)बाट नन्दलाल, मुक्तिनाथ र टंकनाथ नामका तीन छोराहरू भए ।
गौरीदत्तकी कान्छीपिट्टको जेठा छोरा घनानाथवाट दुइवटा छोरा गंगाधर र भवनाथ (पच्चै) र तीनवटी छोरीहरू काली, चनी र प्mयान्टी जन्मे । छोराहरू गंगाधर र भवनाथ (पच्चै) व्रतवन्ध गरेपछि मरेकाले यिनीहरूवाट कुनै सन्तान भएनन् । छोरीहरूमध्ये कालीलाई भैमालमा.........लाई चनीलाई सिस्नेरीमा पौडेललाई विवाहगरि दिएको थियो । उनी वाट ३ वटा छोराहरू भए जेठो वासुदेव माहिलो रामनाथ कान्छो विनोद । कान्छीछोरी प्mयाण्टीलाई पनि सिस्नेरीमै पौडेललाई विवाह गरिदिएको थियो ।
गौरीदत्तकी कान्छी पट्टिको कान्छा छोरा चक्रपाणिका छोरा भएनन् । एउटी छोरी कान्छी नाम गरेकी थिइन् । तिनको गोकर्णमा विवाह भएको थियो । यिनका पनि छोरा भएनन् । गौरीदत्तकी कान्छी पट्टिको माहिलो छोरा भवनाथको विवाह कटुन्जेकी ढुंगेलकी छोरी दीपकुमारीसित भयो । भवनाथका ४ छोराहरू ४ छोरीहरू भए । छोराहरू जेठा नित्यराज, माहिला चेतनाथ, साहिंला होमप्रसाद र कान्छा रामचन्द्र । छोरीहरू जेठी तेजकुमारी माहिली लाटी सांहिली ढकाल्नी र कान्छी नानीमैया ।
जेठी छोरी तेजकुमारीको भैमालमा अधिकारीसंग विवाह भयो । उनीवाट ४ छोराहरू भए । क्रमश श्याम, ......., ........, श्रीधर ।
माहिली छोरीको सुन्दरीजलमा पौडेलसंग विवाह भयो । उनीवाट चिरन्जीवी र ध्रुव २ वटा छोरा भए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घड ड
साहिंली छोरीको तासिन्चोक (वज्रवाराही जाने वाटो) मा सुदर्शन ढकालसंग विवाह भयो । उनीवाट २ छोरा भए मदन र .किरण ।
कान्छी छोरी नानीमैयांको सिस्नेरीका पौडेलसंग विवाह भयो । उनीवाट १ छोरा भयो वाल्मीकी ।
जेठा छोरा नित्यराजको विवाह सिस्नेरी जानेवाटोमा धिमिरेकी छोरीसित विवाह भयो । जसवाट भरत र सिताराम नाम गरेका २ वटा छोराहरू भए । छोरी भएनन् । भरतको १ छोरा सागर र २ छोरी भए । सितारामको २ छोरा सुमन र मिलन भए ।
माहिला छोरा चेतनाथको विवाह वागेश्वरी निवासी ........ को छोरी सित भयो । जसवाट २ छोरा प्रकाश र श्रीराम ३ छोरी देवकी, रमा र गायत्री भए ।
साहिंला छोरा होमप्रसादको विवाह भीमढुंगा निवासी ......को छोरी सित भयो । जसवाट २ छोराहरू रामेश्वर र विष्णु ४ छोरीहरू गोमा, सुभद्रा, पवित्रा र अम्विका भए ।
रामेश्वरको विवाह ..........को छोरी उमासंग भयो । जसवाट २ छोरा यादव र पुरुषोतम भए । जेठी छोरी गोमाको चावहिलका पुरुषोतम पौडेलसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरा र ४ छोरी भए । माहिली छोरी सुभद्राको सुन्ताखान निवासी आनन्द भण्डारीसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरा र १ छोरी भए । सांहिली छोरीको कोटेश्वर निवासी हरिप्रसाद पोखरेलसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरी भइन् ।
कान्छा छोरा रामचन्दको विवाह सिस्नेरीनिवासी धिमिरे कि छोरी भवानीसंग भयो । जसवाट ३ छोरा ३ छोरी भए । जेठो माधव, माहिलो वसन्त र कान्छो शरद र जेठी छोरी सावित्री, माहिली सरिता र कान्छी शारदा ।
माधवको विवाह जावलाखेल निवासी ढुंगानाकी छोरी शान्तासंग भयो । जसवाट छोरा प्रविण र छोरी प्रजीना भए । छोरी प्रजीनाको विवाह पुल्चोक निवासी श्री लक्ष्मण मणि रिसाल तथा श्रीमती जयन्ती रिसालका सुपुत्र श्री सरोज मणि रिसालसंग भयो ।
वसन्तको विवाह सुन्ताखान निवासी भण्डारीकी छोरी मन्जुसंग भयो । जसवाट छोराहरू प्रशान्त, प्रसन्न र छोरी प्रभा भइन् । छोरी प्रभाको विवाह चावहिल निवासी दीपक अधिकारीसंग भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घढ ढ
शरदको विवाह धापाखेल निवासी ............की छोरी सुनितासंग भएकोमा दुर्भाग्यवश स्वर्गारोहण भएकोले पुनः डांछी निवासी कुइँकेलकी छोरी सविनासंग भयो । जसवाट दुइ छोराहरू प्रवास र .......... भयो ।
जेठी छोरी सावित्रीको विवाह लुभु निवासी आनन्द अधिकारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू आशिष र अभिषेक भए ।
माहिली छोरी सरिताको धापाखेल निवासी योगेन्द्र अधिकारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू योगेश र राजेश भए ।
कान्छी छोरी शारदाको भद्रवास निवासी राजेन्द्र भण्डारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू रिवाज र रितेश छोरी रीति भइन् ।
पृथ्वी लोकको उत्पत्ती
आकाशमा देखिने सूर्य, चन्द्र, तारा आदि कुराहरू हाम्रालागि धेरै पहिले देखि नै कौतूहलकै विषय रहंदै आएका छन् । यस सम्वन्धमा विभिन्न व्यक्तिले आआप्mनै किसिमका मतहरू दिएका छन् । समयानुसार यी मतहरूमा परिवर्तन समेत हुंदै गएका छन् । सर्वप्रथम व्रम्हाण्डवारे ई.सं.१४० टोल्मी नामक इजिप्सीयन् ज्योतिषीले पृथ्वीलाई केन्द्र मानेर सूर्य लगायत अन्य ताराहरूले यसको परिक्रमा गरिरहेको कुरो वताएर गए । यसपछि ई.सं.१५४३ मा पोलिस ज्योतिष कोपर्निकस्ले सूयचाहिं केन्द्रविन्दु हुनुपर्दछ र यसैको वरिपरि अन्य ग्रह–उपग्रहहरूले परिक्रमा गरिरहेको हुनुपर्दछ भन्ने नयांँँ कुरो वताए । ई.सं. १८०५ मा वृटिश ज्योतिष हेर्षचेल्ले व्रम्हाण्ड सौर्यमण्डलमा सीमित नरहेर सौर्यमण्डल स्वयं पनि व्रम्हाण्ड भित्र पर्दछ । यो व्रम्हाण्ड सूर्य लगायतका अन्य विभिन्न ताराहरूको समूहले वनेको छ । ताराहरूको समूहलाई ‘तारामण्डल’ भनिन्छ भने सूर्य परिवार रहेको यो ‘सौर्यमण्डल’ तारा–मण्डलहरूमध्येको एक मात्र हो । अन्य तारामण्डल ठूला भए तापनि धेरै टाढा भएकाले हामीले देख्न नसकेको हो । ‘सौर्यमण्डल’ भन्नाले हामी सूर्य समेतका नौ ग्रहहरू लगायत ती ग्रहहरूका उपग्रहहरू समेतको समूहलाई वुभ्mदछौं । सौर्यमण्डलका सवै ग्रहहरूको केन्द्रविन्दु सूर्य भएकाले सवै ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्दछन् र यिनीहरूको लागि प्रकाश तथा तापको स्रोत सूर्य भएकाले यो सूर्यवाटै उज्यालो प्राप्त गर्दछन् । ग्रहहरू कुनै सूर्यको नजीक र कुनै टाढा भएकाले कुनैले ताप घटी र कुनैले वढी पाउंछन् । अनुसन्धानकर्ताले ग्रहहरू धेरै छन् भन्ने दावी गरे तापनि प्रमाणित गर्न नसकेकाले ग्रहहरू नौ वटा मात्र आजतक मानिएका छन् । सूर्यको नजीक वुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगल, बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण र यम हुन् । सवैभन्दा नजीक वुध र टाढामा यम । ठूलो अनुसार वृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण, पृथ्वी, शुक्र, मंगल, वुध र यम । सवैभन्दा ठूलो वृहस्पति र सानामा यम । सूर्यलाई एक चक्कर लगाउन वुधलाई ८८ दिन, शुक्रलाई २२४ दिन, पृथ्वीलाई ३६५ दिन ५ धण्टा ४८ मिनेट् ४६ सेकेण्ड, मंगललाई ६८७ दिन, वृहस्पतिलाई ४,३३२.६१ दिन, शनिलाई १०,७५९ दिन, अरुणलाई ३०,७०७.७९ दिन, वरुणलाई ६०,१९९.६३ दिन (१६५ वर्ष) र यमलाई २४८.५४ वर्ष लाग्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्द
उपग्रह (चन्द्रमा) शनिको २२ वटा, वृहस्पतिको १६ वटा, अरुणको ५ वटा, वरुणको ३ वटा र पृथ्वीको १ वटा । पृथ्वी सौय–परिवारको तेस्रो टाढाको ग्रह । आयतनको हिसावमा पांचौ ठूलो ग्रह । उपग्रह १ वटा भएको यो पृथ्वी अचल छ । वरु, सूर्य–तारा आदि पृथ्वीको वरिपरि घुम्दछन् भन्ने धारणा पहिलेका मानिसमा थियो । वैज्ञानिक प्रमाणले पृथ्वीका आप्mनै किसिमका चाल छन् भन्ने प्रमाणित गरिदिएको छ । (क) दैनिक गति र (ख) वार्षिक गति । दैनिकगति ः पृथ्वी पूर्वतिरवाट पश्चिमतिर १६०० कि.मि.को गतिले आप्mनै अक्षको वरिपरि घुमिरहेको हुन्छ । यसरी एक चक्कर लगाउन पृथ्वीलाई २३ धण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेण्ड (सालाखाला २४ धण्टा ) लाग्छ । यो नै दैनिक गति हो, जसलाई हामी ‘दिन’ भन्दछौं । वार्षिकगति ः पृथ्वीले आप्mनो अक्षमा घुम्नको संगसंगै सूर्यको वरिपरि पनि चक्कर मारिरहेको हुन्छ । (जसरी हामीले च्याम्फट्टि धुमाउंदा सजिलैसंग यो थाहा पाउन सक्छौं) यसरी घुम्न ३६५ दिन ५ धण्टा ४८ मिनेट ४५.५१ सेकेण्ड लाग्छ । एक वर्षमा ३६५ दिन मात्र हुन्छ । वांकी ५ धण्टा ४८ मिनेट ४५.५१ सेकेण्ड जोड्दै गएको खण्डमा प्रत्येक ४ वर्षमा १ दिन वन्दछ र प्रत्येक ४ वर्ष पछि ३६६ दिनको वर्ष हुन्छ यही एक दिन वढी भएको वर्षलाई अधिक वर्ष भनिन्छ । ई.सं. मा प्रत्येक ४ वर्षमा एकचोटि फेव्रुअरी महीना २९ दिनको र अरु वर्षहरूमा २८ दिनको हुन्छ । यसलाई लिप यर् (ीभबउ थ्भबच) भन्ने गरिन्छ । ‘पृथ्वी’ सूर्य लगायत् अन्य ताराहरूको आकर्षण(विकर्षण आदि क्रियावाट निर्माण भएको हो भन्ने कुरामा भने हामी विश्वस्त हुन सक्तछौं । हामी वसेको पृथ्वीमा अधिकांश भाग जल सतहले ढाकेको छ । थोरै मात्र भाग स्थल सतहमा पर्दछ (७०.९२.२९.०८) । पृथ्वीको वाहिरी पत्र हलुका वस्तुवाट वनेको र सो पनि केवल १६ कि.मि भित्रसम्म मात्र रहेको र त्यसभन्दा भित्र अन्य पदार्थ वढी रहेको छ । ‘पृथ्वी’ एउटै मात्र यस्तो ग्रह हा,े जहां मानव जाति लगायत अन्य विभिन्न किसिमका जीव जन्तुहरूको अस्तित्व रहेको छ, भनेर वैज्ञानिकहरू मान्दछन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घ
२
म मन नुुष् ष्य यक का ोे उ उत् त्प प ित्ति त्त र र िवि वक का ास स
ज्योतिषशास्त्रका विद्धान्हरूको भनाइ अनुसार लाखौवर्ष पहिले सूर्यवाट उसको वाष्पशक्तिभित्रको एक पिण्ड छुट्टियो, त्यही छुट्टिएको एक पिण्ड ‘पृथ्वी’ हो । पृथ्वीको एक भाग छुट्टिएर पिण्ड (चन्द्रमा) वन्यो । हजारौं वर्षसम्म यो वल्दो ग्यासको थुप्रो थियो । सयकडौं वर्षको बहदो समयमा यो विस्तारै सेलाउन थाल्या र वाहिरी भाग जम्न थाल्यो । पानी पर्दा पृथ्वी थर्थराउन लाग्यो र पृथ्वीमा अग्ला होचा पहाड, स्थल र पानीवग्ने वाटो वन्न थाल्यो । तातो छँंदा पानी सुकेर गयो जव चिसो भयो, त्यसमा परेको पानी गहीरो ठाउंमा जम्न लाग्यो र समुद्र वन्यो । जव पृथ्वी चिसोभयो समुद्र भित्र हाड नभएका जनावरहरूको सृष्टि भयो । पृथ्वीमा जीवको उत्पत्ति भएको लाखौंवर्ष भयो । ठूला गोहीहरू र पात नभएका वृक्षहरूको उत्पत्ति भयो । शुरुमा हिमाल, पहाड केही थिएन । भूकम्पको प्रकोपले गर्दा जमीन माथि उक्सियो । तल भास्सियो र कतै समुद्र भयो कतै हिमाल र पहाड । भनिन्छ, हाम्रो हिमालय पर्वत पनि धेरै वर्ष पहिले टेथिस–सागर थियो ।
पहिले भद्दा पौराणिक प्राणीहरूको विकास भयो अनि आजकलका परिचित प्राणीहरूको विकास भएको हो । प्राणीहरूको विकासमा स्तनपायी चाहि माथिल्ला किसिमका हुन् । तिनीहरू वच्चा जन्माएर आप्mनो दुध (स्तन) चुसाउंछन् । आप्mना वच्चाहरूको खूव प्रेमका साथ ध्यान दिएर हेरचाह गर्दछन् । स्तनपायी जन्तुहरूमा पनि माथिल्लो किसिमका जन्तुहरू गर्भधारणको अवधि पछि एक पटकमा एकै वच्चा जन्माउंछन् । यिनीहरूमा मानिस सवैभन्दा माथिल्लो तहको बताइन्छन् । त्यस्तै, किसिमवाट माछा र भ्यागुताहरू निम्नस्तरका जन्तुहरू एक पटकमा हजारौं फुल पारेर तिनीहरूलाई भाग्यको भरमा छोडिदिई रेखदेख गर्दैनन । वरु, आफैं खान्छन् । माथिल्लो स्तरका जन्तुहरू थोरै फुल पार्ने र आफैं हेर विचार गर्ने गर्थे । कुखुरी थोरै फुल पारेर तिनीहरूलाई कोरल्छे । पृथ्वीमा सवभन्दा पछिल्लो प्राणी मानिस हुन् । आदिमकालीन मानिस असभ्य थिए । तिनीहरू जंगली पशुहरूसंग वस्तथे र आपूmले मारेका जनावरहरूको मासु खान्थे । कालको गतिमा तिनीहरू बिस्तारै आप्mनो वुद्धिको प्रभावले पशु जीवनवाट धेरै माथि उठे । वदलिंदो वातावरणमा जुन जनावरले आफूलाई समायोजन गर्न सफल भए तिनीहरू जीवित रहन सक,े अरुको अस्तित्व समाप्त भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्ध द्ध
आदिमकालमा मानिस जंगली डरलाग्दा क्रूर जनावरहरूका वीचमा वस्तथे । उनीहरूलाई आत्मरक्षागर्न ज्यादै मुस्किल थियो । जंगली जन्तुहरूवाट हमला गरिने अर्थात् हिंस्रक पशुहरूले झम्टिने डर हरवखत रहन्थ्यो । तर आप्mनो वुद्धिको वलले ऊ विस्तारै विस्तारै ती पशुहरूको मालिक वन्यो । मानिसले गरेको सवैभन्दा पहिलो ठूलो अन्वेषण ‘आगो’ हो । उसले दुई वटा चकमक पत्थर घोटेर आगो वाल्न जान्यो । ‘आगो’ मानव विकासका लागि ठूलो सहायक तत्व सिद्ध भयो । जसले जाडोमा न्यानो र हिंस्रक पशुहरू देखि सुरक्षित तुल्यायो । यसले पशुहरूमाथि उसको प्रभुत्वलाई धेरै प्रभावित पा¥यो । यसै युगलाई वैज्ञानिकहरू ‘हिमयुग’ भन्दछन् ।
वुद्धिको प्रभाववाट मानिसले हतियार चक्कु, वन्चरो र भाला वनायो । ‘हिमयुग’को अन्त्य पछि मानिसहरू संसारका अरु भागमा फैलिन थाले । मानिसहरू गुफाहरूमा वस्तथे, निर्वल प्राणी मारेर वा कंदमुल खान्थे । ढुंङ्गाका हतियार प्रयोग गर्ने भएकाले यसलाई पाषाण युग भनियो ।
नवीन पाषाण युगमा मानिसहरू खेत जोतेर अन्न उमार्दथे । माटाका भांडा वनाएर खानेकुरा पकाउंथ । गाई, गोरु, वाख्रा र भेडा पाल्न थाले । जव मानिसले खेती गर्न थाल्यो । शिकारी भएर जहाँं पायो उहीं घुम्ने कुरो पनि आएन । जहां खेती ग¥यो त्यहीं अन्न नपाकुन्जेल कुर्नुप¥यो, अनि थन्क्याउनु प¥यो । थन्क्याउनका लागि घरको आवश्यकता प¥यो । यसरी मान्छे घरमा रहने भयो । यसलाई ‘उत्तर–पाषाण’ युग भनिन्छ ।
मानिस पारिवारिकसमूहमा रहन सिकेपछि जातिहरूको वर्गीकरण गरिए । उनीहरूका जीवनमा सहयोगात्मक ढंगको रूप र शैली प्रारम्भ भयो । खतरा र आक्रमणका समयमा उनीहरूले सामूहिकरुपले आत्मरक्षा समेत गर्दथे ।
प्रत्येक जातिले केही समय पछि उनीहरूमध्ये वलियो र लडाइँमा शत्रुसित लड्न सक्ने व्यक्तिलाई नेता चुन्दथे । उसको काम आप्mनो जातिको सुरक्षा गर्नु थियो । ‘कृषियुग’को प्रारम्भ भएपछि उसमा जिम्मेवारी वढ्यो । उसले भोजन सामग्रीको वितरण, युद्ध तथा शान्ति–सुरक्षा गर्नु थियो । त्यसकोलागि शान्ति– सुरक्षाको प्रवन्ध गर्नकोलागि कार्यकर्ताको संगठन गर्न थाल्यो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः छ छ
पहिलाका मानिस वरफ, आंधी र भूकम्पसित डराउंथे । तिनीहरू प्रत्येकलाई देवता सम्झन्थे र खुिसपार्न पशुहरूको वली दिन्थे । यसरी प्रकृतिको भय धर्मको आधार वन्न पुग्यो । देवताको क्रोध प्रत्येक विपत्तिको कारण वन्न पुग्यो । सृष्टिको निर्माण अनुसार स्त्री र पुरुषकावीच श्रम–विभाजन भयो । पुरुषले घर वाहिर शिकार खेल्ने र स्वास्नीमानिस घरमा छोरा–छोरीको र घरको हेरचाह गर्न थाले ।
पहिलोगाउं आज भन्दा सातहजार वर्ष पूर्व मेसोपोटामिया (पश्चिम एशियामा) वसेको अनुमान गरिन्छ । आज पृथ्वीमा पाइने सवै मानिसहरू एकै जातका सन्तान हुन् । संसारमा फैलिंंदा जलवायुको अवस्थाको प्रभावले अलग अलग आकार–रूपमा छुट्टिए, भनिन्छ । यसै अनुसार वर्ण र जातिहरूका रंगमा फरक आयो । ठण्डा प्रदेशमा वस्नेहरू गोरा र गर्मीमा वस्नेहरू काला रंगका भए । नीग्रोहरूको रंग कालो । मंगोलहरूको पहेंलो र यूरोप निवासीहरूको सेतो भयो । यसवाट थाहा हुन्छ कि विभिन्न जातिहरूका अलग अलग रंगको मूलकारण जलवायु हो ।
भारतका आदिवासी द्रविडहरू थिए । उनीहरू धेरै सभ्य थिए र जल एवं स्थलद्वारा टाढाका देशहरूसंग व्यापार गर्दथे । दक्षिण भारतका सवै जातहरू त्यसैवाट निस्केका हुन् । मंगोल जाति अर्को एउटा प्राचीन जाति हो, जुन चीन, थाइलैण्ड, जापान र वर्मामा वसे । हव्सीहरू अफ्रिकाका स्थानीय निवासी र यहूदी जाति अरवका सवभन्दा पुराना हुन् ।
आर्यहरू ज्यादै सभ्य थिए । उनका भाषाहरूमध्ये एउटा संस्कृत भाषा थियो । तिनीहरू मध्य, पश्चिम–एशियामा र पूर्वी–यूरोपमा रहन्थे । उनीहरूले उत्तर– पश्चिमवाट भारतमा, आक्रमणगरी द्रविड आदिवासीहरूलाई पराजितगरी विन्ध्य–प्रदेशको दक्षिणतिर भगाए । पछि आर्यहरू गंगा र जमुनाका मैदानहरूमा फैलिए । उनीहरू यस देशलाई ‘आर्यावर्त’ भन्दथे । आर्यहरू करीव पांचहजार वर्ष अघि मध्य–एशियावाट मेशोपोटामियामा केही शताव्दीसम्म वसे । यिनीहरू भारतको दक्षिण–उत्तर पंजावभै त्यसपछि गंगाको मैदानमा वसे ।
विभिन्न जत्थामा भारतमा आर्यहरू आउने कार्य एक शताव्दीसम्म चल्यो । उनीहरू सर(सामानलिंदै गाडा र पशुहरूमा चढी आए । उनीहरूमध्ये अधिकांंश
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ट ट
उत्तर(पश्चिम देशहरूवाट आए । ती मध्ये कोही पर्सियाको खाडी हुंदै आए । आर्यहरूमा जातीय–उच्चता र वंशगत कुलीनताको भावना थियो । आर्यहरू स्वतन्त्रता प्रिय थिए । गुलामी, अपमान सहनु भन्दा उनीहरू मर्न रुचाउंदथे । उनीहरू कुशल–योद्धा र कृषक थिए । चिकित्साशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र आदि धेरै कुरा बढि जान्दथे । कृषि र पशुपालनलाई महत्व दिन्थे । गंगा र गाईलाई पवित्र मान्दथे । उनीहरू अरु जातिहरूसित मिसिएनन् । उनीहरूमा अन्तर्जातीय योजना एवं विवाह निषेध थियो । महाकाव्य युगमा आर्यहरू सारा उत्तर भारतमा फैलिएका थिए । वाह्रौंशताव्दीमा केही राजपूतहरूका साथ मुसलमानहरूले आक्रमण गरेका कारणले व्राम्हणहरू पश्चिमी नेपालमा आएका थिए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ठ ठ
३
म म िन् िन्द दर र
जहाँ देवतालाई स्थापना गरिएको हुन्छ, अर्थात देवताको घरलाई मन्दिर भनिन्छ । शुरुशुरुमा मानिस वरफ, आंधी र भूकम्पसित डराउंथे । त्यसैले, प्रकृतिको प्रत्येक अंगलाई खास किसिमको देवता संझी पुज्दथे । उनीहरूले मूर्तिस्थापना गरेका थिएनन् । देवतालाई खुसी पार्न वलि चढाउंदथे । केही समयपछि पुरोहितवर्ग प्रमुख वनेपछि तमाम मन्दिरहरू वनाए । मन्दिरहरू विभिन्न प्रकारका पाइन्थे । मन्दिरका वीचमा देवताका मूर्तिहरू प्रतिष्ठापित गरिन्थे । शुरुमा यी मूर्तिहरू डरलाग्दा आकारका थिए । यसको कारण थियो देवतालाई डरलाग्दोरूपमा सोचिनु । त्यसैकारण पुरोहित र यिनका परिवारहरूले मन्दिरको हेरचाह गर्दथे । धार्मिक उपदेश दिन्थे र धार्मिक व्याख्या गर्दथे । पुस्तक समेत लेख्थे । केही समय राजाका सल्लाहकार पनि वने यी । शुरुमा यिनीहरूको वुद्धिमानीले पुरोहितवर्गलाई उच्चता र ठूलो अधिकार दिइयो, दिलाइयो । जनताहरू यिनीहरूको डर मान्दथे र आदर गर्दथे । पछि यिनीहरूमध्ये अधिकांशले फटाहा कार्यगर्नु आपूm सर्वेसर्वा भएको घमण्ड गर्नु र ठग्नु जस्तो साधारणप्रवृत्ति वन्न पुगेकाले पुरोहितवर्गको बिस्तारै पतन भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ड ड
४
ज जा ात ती ीय य िवि वभ भा ाज जन न
जात,ः वंश, परम्परा, धर्म, गुण, आकार र प्रकार इत्यादि कुरावाट गरिने एकप्रकारको मनुष्य समाजको विभाजन जात,ः संस्कार, वंश, परम्परा र धर्मवाट छुट्याइने गरेकाले व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र कहलाइएका थिए ।
श्री ५ वडामहाराजा पृथ्वीनारायण शाहवाट यस देशलाई चार जात छत्तीस वर्णको पूmलवारी भनिवक्सेको छ । चार जात व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र हुन् । जातीय–विभाजनका सम्वन्धमा देहाय अनुसार विस्तृत विवेचना गरिन्छ ।
साम्यवादयुगः प्राचीनयुग देखि नै मानिसले व्यक्तिगत गुण र योग्यताको आधारमा विभिन्न काम गर्र्दै आए । साना ठूलाको भेदभाव र शोषण जस्ता कुरीतिहरू थिएनन् । समाजमा न कुनै वर्ण थियो न जाति नै । जन्म र पुख्र्यौलीसित मानिसको सम्वन्ध थिएन । आप्mनो रुचि र आवश्यकता अनुसार परिवारका सदस्यहरू विभिन्न काममा संलग्न हुन्थे । मिलेर काम गर्थे वांडिचूंंडी खाने गर्थे ।
ऋगवेदयुगः समाजकोस्वरुप क्रमशः जटिल हुंदै आएकोले सुविधाकोलागि मानिसले आ(आप्mनो पेशालाई विशिष्टीकृत गर्दै लगेको वुझिन्छ । समाजमा व्राम्हण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र चारवर्णको उल्लेख छ । व्राम्हणको काम वेद– अध्ययन, क्षत्रीयको हतियार चलाउनु र जनसमूहका रक्षा, वैश्यको खेती–पाती, वन्द–व्यापारवाट समाजको पालना तथा शूद्रको सवै वर्णको सेवा गर्नु थियो । काम र कर्तव्यको वांडफांड भए तापनि वैदिककालमा विभिन्न वर्णहरू वीच छुवाछुत, खानापिना, विवाह तथा अन्य संस्कारहरूमा कुनै भेदभावको भावना चाहिं थिएन । एउटै परिवारका सदस्यहरूले आप्mनो रुचि अनुसार विभिन्न पेशामा लागेका र ऋषि वा पुरोहितले शुद्रको घरमा गई यज्ञ तथा संस्कार गर्न उसकी छोरीसित विवाह समेत गरेको उदाहरण पाइन्छ ।
ऋग्वेद पुरुषसूक्त विश्वपुरुषका अवयववाट चारै वर्णहरूको उत्पत्ति भएको हो । मुखवाट व्राम्हण, पाखुरावाट क्षत्री, जांघवाट (कम्मर) वैश्य र खुट्टावाट शुद्र जन्मे । व्राम्हणको काम वेद तथा अन्य शास्त्रको पठन–पाठन, क्षत्रीयको लड्नु, हात–हतियार चलाउनु, वैश्यको पेट पाल्ने मध्य भागसित सम्वन्ध र शूद्रको निम्नकोटि भएकाले उसको स्थान सवभन्दा तल । चार वर्णहरू एउटै विशाल
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ढ ढ
शरीररुपी समाजका चार विभिन्न अंगहरू हुन् जो एक अर्काको पूरककोरूपमा छन् ।
श्रीमदभगवदगीतामा विष्णुले यस सिद्धान्तको वर्णन यसरी गरेका छन् । सत्व, रज र तमो गुणले वर्णको निर्धारण गरेका छन् । जस अनुसार सत्यता, दया, क्षमा, धैर्य, पवित्रता जस्ता तत्वगुणले युक्त हुनेलाई व्राम्हण, साहस चतु¥याई, क्षमाशीलता जस्ता रजोगुणलेयुक्त क्षेत्रीय केही तमोगुण हुने वैश्य र अक्षमता मात्र हुनेलाई ‘शुद्र’ नाम दिइएको हो ।
वैदिक युगपछि वर्ण र तोकिएको काम कर्तव्य सम्वन्धी धारणामा परिवर्तन आउन थाल्यो । पुस्तौंपुस्ता एउटा मात्र पेशामा रहनाले एक वर्णवाट अर्को वर्ण फरक देखिन थाल्यो । एउटाको काम अर्कोले गर्न छोड्यो । शूद्रलाई कठिन काम दिनुका साथै उसले वैदिक ग्रन्थ लेखपढ गर्न ÷ उपनयन तथा अन्य संस्कार गर्न नपाउने भयो । पछि गएर वर्णको स्थान जातिले लियो । जाति शव्दको सम्वन्ध जन्मसित छ । पहिले वैदिककालमा एउटै परिवारमा रहेर पनि आप्mनो रुचिले अनेक प्रकारका पेशामा लाग्न सकिन्थ्यो । कामको आधारमा वर्णको निर्धारण हुन्थ्यो । पछि कुनै वर्ण वा जातिमा जन्मका आधारमा पेशा लिनु पर्ने भयो । रुची र योग्यताको आवश्यकता भएन । पेशागत चार वर्णहरू विलकुलै फरक फरक जातिमा परिणत भए । एक जातिको अर्को जातिसितको अन्तर्सम्वन्धका वीच कुरीतिका धेरै ठूला पर्खालहरू खडा भए ।
ऐतिहासिककालको प्रारम्भदेखि नै हाम्रो समाज विभिन्न वर्ण र जातिमा वांडिएको प्रतीत हुन्छ । मानदेव र उनका समयका अभिलेखहरूमा वरावर व्राम्हण, क्षत्रीय, वैश्य र व्यापारीवर्गको उल्लेख भएको पाइन्छ ।
जयस्थिति मल्लले मर्यादा अनुसार हिन्दू जातिलाई प्राचीन आर्यवर्ण व्यवस्थामा फेरि देखि वांधिदिए । व्राम्हणहरू पन्चगौड र पंचद्रविड दुइ ठूला वर्गमा विभाजित गरिए । यिनलाई जीविकोपार्जनको निमित्त पूजा दानादिको अतिरिक्त यस किसिमका अन्य पेशा गर्न छुट मिल्यो भने क्षत्रीयवर्ग विशेषलाई देशको रक्षा गर्ने कर्तव्य तोकियो । गौतम वुद्धले जातिप्रथाको विरोध गरे तापनि उनी भन्दा केही शताव्दीपछि नै वौद्ध धर्ममा पनि जाति प्रथाले घर वनाउन थाली सकेको थियो । नेवार जातिमा पनि वर्गीकरण गरे । उच्च वर्गको स्त्रीको सम्वन्ध तल्लो जातिसित भएको खण्डमा स्त्री–पुरुष कै जातिमा खस्ने भई । प्रत्येक वर्गको भोजन, वसोवास, जन्म, विवाह, मृत्यु आदिको व्यवस्था वनाए । कसाइले वाहुला भएको लामो दौरा लाउन नपाउने । पोडेहरूले टोपी, जुत्ता, सुनका गहना लाउन नपाउने । कसाई, पोडे र कुलुहरूले झिंगटीवाल घर वनाउन
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञण् ण्
नपाउने, तल्ला जातिको मानिसले माथिका जातिप्रति उचित सम्मान प्रकट गर्नु पर्ने जस्ता व्यवस्थाहरू वांधिए ।
धन–सम्पत्तिले भरिपूर्ण भएको भारतीय समाज जातभातमा वाँंडिएको थियो । जयस्थिति मल्लले भारतवाट पंडितहरू झिकाई जातभातमा वांडेर प्रजातान्त्रिक परम्पराको जग खलवल्याई दिनु भन्दा अघिसम्म नेवार समाज पूर्णतया प्रजातान्त्रिक परिपाटीमा हुर्के वढेको देखिन्छ । यसरी जातीय–विभाजन पछि समाजले उन्नति गर्न नसकेको कुरा पनि प्रष्ट देखिएको छ । यस्तै, पुरोहितवादले नछोएको खससमाज आज पनि शुद्ध सरल र प्रजातान्त्रिक छ । सिंजाका खस राजाहरूको पालामा पण्डितहरू पहाड पसेपछि खसपर्वते समाजलाई विभिन्न तहमा वर्गीकरणगरी तल–माथिको आडम्वर थपिदिएको छ । यो परिपाटी वसाउने राजाहरू धेरै प्रतापी र देश वनाउन खोज्ने खालका थिए, तर यसरी समाजलाई जातभातमा वांडिदिंदा यस्तो स्थिति होला भन्ने उनीहरूले नसोची अरुको नक्कलमा मात्र आपूmलाई सभ्य तुल्याउने प्रयासमा लागेको हुनसक्ने देखिन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाहको धार्मिक–नीति राम्रो थियो । उनी भन्दथे “मेरो राज्य चार वर्ण छत्तीस जातको पूmलवारी हो” यिनी सवै जनतालाई समान दृष्टिले हेर्दथे । आप्mनो विश्वास अनुसार धमर्, कर्म र पाठ पूजा गर्नमा वाधा थिएन ।
आधुनिक नेपालमा शासकहरू सनातन हिन्दूधर्ममा आस्था राख्ने भएकाले यस सिद्धान्त अनुसार जातको कानून र दण्ड व्यवस्था गरिएको पाइन्छ । तागाधारी÷ मतवाली÷ पानी चल्ने र नचल्ने जस्ता गरी विभिन्न जातिहरू थिए । भात, पानी, विवाह र यौन सम्वन्धमा यही जाति अनुसार नियन्त्रण गरिएको थियो । सामाजिक मान्यताहरूलाई कसैवाट उल्लंधन गरिएमा जातिच्युत, सामाजिक– वहिष्कार तथा सरकारी दण्डहरू गरिन्थे । वहुजातीय परम्परा आधुनिक नेपालको जातीय स्वरूप हो । जाति भित्र पनि उपजाति र अनेकन थरहरू छन् । अनेक उपजात र कारणहरूले गर्दा र सामाजिक सम्मिश्रणले गर्दा जाति–विभाजन जटिल हुंदै गएको छ ।
वि.सं. १९१० सालमा श्री ५ सुरेन्द्र (जंगवहादुर) को पालामा मुलुकी ऐन लागू भए तापनि जनताले समान न्याय पाएका थिएनन् । चारपाटे मुड्ने, जनै झिक्ने र अभक्ष ख्वाउने जस्ता मानसिक आघात पर्ने खालका अमानवीय दण्ड सजाय गरिन्थ्यो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञज्ञ ज्ञ
वि.सं. २०१९ साल चैत्र ३० गते श्री ५ महेन्द्रवाट ‘नयां मुलुकी ऐन’ जारी गरीवक्स्यो र सो २०२० भाद्र १ गते देशभर लागू भयो । तल्लो जातिका जनताहरूले सामान्य नागरिककारूपमा समेत आप्mनो अस्तित्व जोगाउन नसकिरहेको अवस्थामा मुलुकी ऐनले भेदभाव गर्न गराउन र छुट्याउन नपाइने व्यवस्था गरेको छ । नेपालको संविधान २०१९ मा समानताको हकको व्यवस्था गरेको थियो, जसअनुसार सामान्य कानूनको प्रयोगमा र सरकारी सेवा वा कुनै सार्वजनिक सेवाको नियुक्तिमा कुनै पनि नागरिकमाथि केवल धर्म, वर्ण, जात, जाति वा ती मध्ये कुनै कुराको आधारमा भेदभाव गरिने छैन भन्ने व्यवस्था थियो ।
नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ को भाग ३ मौलिक हक को धारा ११ को उपधारा (४) मा कुनै पनि व्यक्तिलाई जातिपातीका आधारमा छुवाछुतको भेदभाव गरिने वा सार्वजनिक स्थलमा उपस्थित हुन वा सार्वजनिक उपयोगका कुराहरूको प्रयोग गर्नबाट वञ्चित गरिने छैन । त्यस्तो कार्य कानून बमोजिम दण्डनीय हुन ब्यवस्था गरिएकोछ ।
युगौंदेखि आप्mनो दिमागमा संचय गर्दै आइरहेका रुढीवादी सभ्यता र छूवाछूत सम्वन्धी धारणाहरू ग्रामीण जनमानसवाट हट्न सकेको छैन । समाजमा जरो गाडेर वसेका यस्ता सामाजिक रीतिस्थितिमा परिवर्तन आउन÷ल्याउन समयलाग्ने भएको हुंदा क्रमशः सुधार हुंदै जानेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञद्द द्द
५
व व्र्रा ाम् म्ह हण् ण ाक का ोे प प्र्रक का ार र
व्रम्ह जान्ने ‘व्राम्हण’ हो । स्थान विशेषले व्राम्हण २ प्रकारका छन् (१) पूर्वीया र (२) पश्चिमा (कुमाई) व्राम्हण । कुमाई व्राम्हणको प्रादुर्भाव ः कुमाईहरू नैनीताल, अलमोडा अर्थात् कुमाउँ वदरीनाथ पहाड हिमालय पर्वतवाट सृष्टिदेखि नै प्रादुर्भाव भएका हुन् । कुर्माञ्चल प्रदेशका आधारमा ‘कुमाई’–व्राम्हण भनेको हो । अघि कुनै कालमा भारतदेखि पश्चिमी नेपालमा आएर बसेका हुन् । आज पनि सुदूरपश्चिम नेपालमा यी बसेका बहुसंख्यक पाइन्छन् । विशेषतः काठमाण्डौमा सीमित संख्यामा देखिने हुनाले ‘पश्चिमा’ भनेर संवोधन समेत गरिन्छ । शायद, यिनीहरू पृथ्वीनारायण शाहसंग काठमाण्डौं आएका हुनुपर्दछ यो मोटामोटी वर्गीकरण मात्र हो । पूर्वीया व्राम्हणको प्रादुर्भाव ः चन्द्रमा र सूर्य जुन दिशावाट उदाउँंछन् । त्यही पूर्व दिशावाट गोरखाली व्राम्हणको उदय भएको हो । पूर्वीया व्राम्हण भन्नु भन्दा कानपुर (कन्नौज) कान्यकुव्ज देश पश्चिमतिरवाट पूर्व तर्फ बढ्दै आएका भन्दा यो कुरा अलि मिल्न जान्छ । पूर्वीया व्राम्हणको अर्थ कसरी रहन गयो भन्दा व्राम्हणको थलो शुरु देखि उत्तराखण्डनै रहेको देखिन्छ । सृष्टिको पूर्व कालदेखि नै यही वसेका हुनाले पूर्वीया भनेको हो । कान्यकुव्ज भनेको अर्थ अन्तरवेदिका व्राम्हणलाई कान्यकुव्ज भन्नु भन्ने लेख पाइन्छ । गंगा र यमुनाका वीचको भूमि र कृष्णागण्डकी र सेतीका वीचको भूमिलाई अन्तरवेदी भनिन्छ । कुमाई थरहरू ः भट्ट, विष्ट, डोटेल, जोशी, कडरिया, धोती लैजा टोपी दे, पेतिला, पनेरु, पाठक, शिवाकोटी, लोहनी, खतिवडा, पाण्डे, पंत, सोती, उप्रेती, सिंगुली (रातो र सेतो), ज्ञवाली, मैनाली, थपलिया आदि ।
पूर्वीया थरहरू ः आचार्य, अधिकारी, अर्याल, वराल, वाँस्कोटा, देवकोटा, वाँस्तोला, वस्याल, भण्डारी, भट्टराई, चौलागाई, चापागाई, दहाल, ढकाल, धिताल, ढुंगेल, गर्तोला, धिमिरे, गौतम, गुरागाई, हुमागाई, कँडेल, खनाल, कुइँकेल, लामिछाने, नेपाल, न्यौपाने, ओझा, पराजुली, पौडेल, पोखरेल, प्याकुरेल, पुडासैनी, , रेग्मी, रिमाल, रिसाल, सत्याल, सेढाई, सिग्देल, सुवेदी, तिमिल्सीना, काप्mले, कोइराला, खरेल, ढुङ्गाना, तिवारी, पन्थी, वेलवासे, सिटौला, निरौला, त्रिपाठी, विंडारी, भेटवाल, भूत्र्याल, दवाडी, वाग्ले, छत्कुली, चूडाल, मिश्र र गजुरेल आदि । कुमाई र पूर्वीया दुवै थर ः वराल, पनेरु, चम्पाल, छत्कुली ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञघ घ
६ थ थर र
थर ः लामो कुल–परंपरादेखि सन्तान, दरसन्तान हुंदै आएको एक प्रकारको उपनाम वा वंशानुगत उपपदलाई ‘थर’ भनिन्छ । स्थानविशेषलाई बुझाउने थर, ‘स्थल’ शब्दकोनै अपभ्रंश हो ।
उत्पत्ति ः हुम्लाका राजा रणकेशर सिंहले आयोजना गरेको ‘राजसूययज्ञ’मा मन्त्र शक्तिद्वारा अरणीवाट अग्नि प्रकट गराएको हुंदा राजाले सच्चिदानन्द भट्टलाई “आचार्य” पदवी प्रदान गरे । यसपछि यिनका सन्तानहरू आचार्य कहलिए । त्यसै राजसूययज्ञमा सच्चिदानन्द भट्टका भाई सदानन्दले वारुण मन्त्रद्वारा जल पैदा गरेकाले नयाँंपानी भन्ने स्थान प्राप्त गरेकाले उनका सन्तानहरू नयांपानी कहलिए । यसैको अपभ्रंश नेउपाने अथवा “न्यौपाने” भयो । विष्णु शर्माका प्रतिभावाट खुसी भएर डोटीका राजा श्रीवहादुर सिंहले पराजुली नाउं गरेको गाउं दिएकोले विष्णु शर्माका सन्तानहरूलाई “पराजुली” भनेर भनिन थालियो । दैलेख र अछाम जिल्लालाई धेरै थरको उत्पत्ति थलो भन्ने मानिन्छ । आछाम देशका राजा नरसिंहलाई सन्तान प्राप्तिकालागि रामाचार्यका छोरा नरहरीले विधिपूर्वक जप–ध्यान गरिदिएकाले राजाले उनलाई धेरै सम्पत्तिका साथ सापिखोला नाम गरेको गाउं अर्पण गरे । त्यसवेलादेखि तीवाट पैदा भएका सन्तान “सापकोटा” थरका भए ।
दुल्लू देशका राजा भूपशाहले रामाचार्यका छोरा मनुसंग प्रसन्न भई प्याकु नाम गरेको हार दिए । त्यसवेला देखि मनुका वंशहरू “प्याकुरेल” थर हुन गए ।
थलाराका राजा विक्रमसिंहले केशराचार्यलाई वासकोटे नाम भएको ठाउं दिएकाले पछि उनका वंशहरू “वासकोटा” भए ।
दैलेखका राजा नरसिंह वर्माद्वारा पूजा गरिएका शिवशर्माका अन्तर्निहित गुणहरूले शक्ति नाम गरिएको शहरको स्वामी भएकाले उनलाई सत्यको पालना गर्ने पदवी दिइएकाले उनका वंशहरू “सत्याल” हुन गए ।
आप्mनो वंश परंपरा स्थिरताकासाथ स्वतन्त्रता गरिवसेकाले हरि शर्माका सन्तान “पन्यारु” भए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञद्ध द्ध
हरिद्वारदेखि पूर्व अलमोडादेखि पश्चिम वीचमा पौडी भन्ने गाउं छ, त्यस पौडीमा वसी विचित्र चालले नदीमा पौडी खेल्दा देख्नेले ‘क्या सित पौडे ल’ भन्दा “पौडेल” थर भएको हो ।
पूर्वी नेपाल सरहदमा गुल्मी मध्ये सिक्दी गाउंमा वसी पण्डितजीले सवै शास्त्र सिकाइ देऊ भन्दा लौ भनी सम्पूर्ण शास्त्र सिकेको हुनाले “सिक्देल” थर भएको हो ।
मुसिकोट जिल्लाका आज्यै गाउंमा वसेका हुनाले “अज्र्याल” (अर्याल) भएको हो भने सोही जिल्लाको धमीर गाउंमा वस्नेको थर धमिरे भई पछि धमिरेवाट “घिमिरे” भएको हो ।
जाजरकोट जिल्लामा गौताम गाउं छ । त्यहीं बसी आएको हुनाले गोतामे थर भएको हो भने हाल गोतामेलाई “गौतम” पनि भनिन्छ । दैलेख जिल्लामा “रिमा” गाउं छ । त्यहिी गाउंमा बसी आएको हुनाले “रिमाल” थर भएको हो । दैलेख जिल्लामानै “पराजुल” नाम गरेको खोलो छ । त्यही खोलाको नामबाट पराजुली थर भएको हो ।
जुम्ला ठांट खर्कको फैडाडामा वस्नेलाई “फुंयाँल” भनिन्छ ।
पाल्पानेर ज्ञवा गाउंमावसी यज्ञ गर्दा छोरा वालक हुँदा वावालाई “यज्ञवाला” र आमालाई यज्ञवाली भन्दा पछि यज्ञवाला र यज्ञवाली मर्दा यज्ञको य लाई भिन्न राखी छोरालाई य ज्ञवाली भनी स्त्रीलिंगवाट पुलिगगरी भन्दा “ज्ञवाली ” थर भएको हो भने गानशास्त्रमा धीमा–ताल दिन सिपालु हुंदा “धिताल” भएका हुन् ।
वावाले थाहा नपाउने गरी छोरो वेन (वीणा) वजाउन सिक्दोरहेछ । एक दिन वावाले थाहा पाई तँलाई वदमास नपढेर वीणा वजाउने भनेर वरावर वीणा फोर्न जम्का गर्दा वीणाको शत्रु (उनटी) हुंदा “ वीणारी ” थर भएको हो ।
भट्टरा गाउंमावसी भट्टले झैं वेद पढी ठूला काम गरेका हुनाले “राय” पदवी पाई भट्टराय भई पछि “भट्टराई” भएका हुन् भने सुष्ठुवेदीलाई वढीया तरहले वेद आउने भएकाले “सुवेदी” भनिएको हो ।
कुनै राजाले अधिकार प्रदान गरेकोले उसका वंशहरू “अधिकारी” रहन गए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञछ छ
लामोछानो भएको घर वनाएको हुनाले लामोछाने भन्दा भन्दै “लामीछाने” हुन गएको हो ।
अन्तमा थर भन्नाले चाहे व्राम्हण समुदायमा होस् या क्षत्री, वैश्य र शूद, जुनसुकै समुदायमा पनि कुनै व्यक्तिलाई शुरुमा सम्वोधन गरेर बोलाइने नाम नै उसका पुर्खाहरूमा थर हुन गएको पाइन्छ । कुनै मानिसले शहरमा बेसार बेच्न आएको छ, उसका लुगाहरू पंहेलै हुन्छन्, उसलाई बोलाउनु परेमा ए “बेसारे” दाई भनिन्छ । कसैले समुदायमा नौलो काम ग(यो भने उसले गरेको कामलाई नै सम्बोधन गरेर बोलाइन्छ । पहिले ब्राम्हण समाजमा कुखुरा खाने चलन थिएन त्यस्तो बेलामा कसैले खानकोलागि नभएर व्यवसायकोलागि कुखुरा पाल्दा उनीहरूलाई “कुखुरे” भनेर सम्वोधन गरेको पाइन्छ । ब्राम्हण समुदायमा कसैले नियमित रूपमा जांड, रक्सी खाने व्यक्ति छ भने उसलाई जांड भनेर सम्बोधन गरिन्छ भने उसका छोरालाई “जांडको” छोरा भन्ने गरिन्छ । कसैको घर नजीकै पीपलको बोट छ भने उसलाई सम्बोधन गर्दा “पीपलबोटे” , खरिको बोट नजीक भएमा “खरिबोट े ” ।
बेसार बेच्नेलाई “बेसारे” ÷ दाउरा बेच्नेलाई “दाउरे”÷ कुखुरा पाल्नेलाई “कुखुरे ”, पीपलको बोट नजीकै घर हुनेलाई “पीपलबोटे”, खरिकोबोट नजीक घर हुनेलाई “खरिबोटे” सम्वोधन गर्दै जाँदा कालान्तरमा उनीहरूका छोरा नातीहरूको थर “बेसारे” , “दाउरे”, “कुखुरे”, “पीपलबोटे”, “खरिबोटे” आदि थर नहोला भन्न पनि सकिन्न । तर मूलथलोको कुरो फेरि अर्कै रहन्छ । भक्तपुरको नेवार समुदायमा यस्ता किसिमका थरहरू प्रशस्त भेटिन्छन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञट ट
७
ग गा ोेत्र त्र
गोत्र ः ऋषि मुनि आदि पुर्खावाट चलेको वंशज उपनामलाई ‘गोत्र’ भनिन्छ । जस्तो कश्यप भन्नाले एक प्रसिद्ध ऋषिको नाम हो भने उनको कुल वा वंशको परिचयात्मक नाम ‘काश्पय गोत्र’ हो । वंश, कुल र पुख्र्यौली सम्बन्धमा संक्षेपमा देहायमा चर्चा गरिएकोछ ः १. अगस्ती ः ढुंगेल । २. अत्रि ः चापागाई, वस्ति, मिश्र, खतिवडा, ओझा, अधिकारी, गोतामे । ३. आत्रेय ः दवाडी, पौडेल, पानी पोखरेल, अर्याल, सिक्देल । ४. उपमन्यु ः मैनाली, भट्ट, ढकाल । ५. काश्यप ः घिमिरे, गर्तौला, अधिकारी । ६. कौडिन्य ः प्याकुयाल, आचार्य, सापकोटा, सत्याल, पराजुली, वाँसकोटा, न्यौपाने, त्रिताल, पनेरु । ७. कौशिक ः रेग्मी, विष्ट, विणारी, रिमाल, लामिछाने, ढुंगाना, धिताल, तिवारी, लुइटेल, पुडासैनी, वस्ताकोटी । ८. गर्ग ः वास्तोला, गजुरेल, भट्ट, रिसाल, लामिछाने, भुर्तेल, आचार्य । ९. घृतकौशिक ः वराल, खनाल, नेपाल । १०. धनन्जय ः हुमागाई, रिजाल, गुरागाई । ११. भारद्वाज ः चौलागाई, सुवेदी, पन्थी, सिलवाल, विष्ट, वाग्ले, लोहनी, पन्त, थामे अधिकारी, दुध पोखरेल, सिवाकोटी, देवकोटा, निरौला, भण्डारी, कंडेल, वजगाई, ज्ञवाली । १२. मौदगल्य ः कुइकेल, उप्रेती, सिंखडा, तिम्सिना । १३. वत्स ः लम्साल, दाहाल, रूपाखेती । १४. वशिष्ट ः भट्टराई, दवाडी, भण्डारी, खरेल, चालिसे ।
नोटः एकै गोत्र भएका विभिन्न थरहरूलाई ‘सगोत्री’ भनिन्छ भने थरको पत्ता नभएकालाई ‘काश्यप गोत्र’ सम्झनु पर्दछ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञठ ठ
८
प प्र्रव वर र
परिभाषा ः सवैभन्दा माथिल्ला तहको मूलीः गोत्र चलाउने ऋषि र पछि नाउं चलेका ऋषि प्रवरहरू राख्ने ब्यबस्था देखिन्छ । कोही तीन र कोही पाँच प्रवरका देखिन्छन् ।
अगस्ती ः अगस्ति, जैमिनी, दधीचिश्रेती (त्रिप्रवर) अत्रि ः अत्रि, अर्चनानस, श्यवास्वश्चेति (त्रिप्रवर) आत्रेय ः आत्रेय, अचनानस, श्यावाश्वस्चेति (त्रिप्रवर) उपमन्यु ः उपमन्यु, कपिल, विश्वश्चेति (त्रिप्रवर) काश्यप ः काश्यप, वत्सार, नैधुवश्चेति (त्रिप्रवर) कौडिन्य ः कौडिन्यो, वसिष्ठो, मैत्रावरणश्चेति (त्रिप्रवर) कौशिक ः कौशिक, अधमर्वण, विश्वामित्रश्चेति (त्रिप्रवर) गर्ग ः गर्ग, गाग्र्य, गतिम, विश्वामित्र, पाराशर्यश्रेति (पन्चप्रवर) घृतकौशिक ः पाराशर, वशिष्ठ, शाक्यश्चेति (त्रिप्रवर) धनन्जय ः धनञ्जय, विश्वामित्र, मधुच्छन्दश्चेति (त्रिप्रवर) भारद्वाज ः माण्डु, माण्डक्य, विश्वामित्रश्चेति (त्रिप्रवर) मौद्गल्य ः मौद्गल्य, अङ्गीरसो, भाभ्यश्विक्ष्चेति, (त्रिप्रवर) वत्स ः वत्स, और्व, च्यवन, भागर्व, जामदाग्न्यश्चेति (पन्चप्रवर) वशिष्ट ः वशिष्ट, इनद्रप्रमद, अभिखवसश्चेति (त्रिप्रवर)
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञड ड
९
व व्र्रा ाम् म्ह हण् ण ाव वा ाट ट प प्र्रा ाद दुुभ र्र्भा ाव व भ भए एक का ा िवि व िभि भन् न्न न ज जा ात तह हरू रू
सन्यासी ः प्रायः कुनै व्राम्हण वा क्षत्री ज्ञानीभै अथवा आफ्नो पारिवारिक जीवनदेखि वाक्क भए तिनीहरू साधु वन्दछन् । ‘साधु’ भनेको पहेंलो धोती लगाएर भिक्षा मागेर प्रार्थना गरी जीवन विताउनु हो । यसरी साधु भएर पनि कसै कसैले स्वास्नी राख्दछन् अथवा स्वास्नीमानिस (साधु)ले लोग्ने राख्दछन र वच्चा पाउंछन् । यस्तोलाई सन्यासी जाति भन्दछन् । पुजारीको काम गर्नेलाई महन्त भनिन्छ । आफ्नो पुरानो जातमा मिल्न नपाएका वाहुन–क्षत्रीहरू नै सन्यासी हुन् । सन्यासीका विभिन्न थरहरू छन् । जस्तै– गिरी, पुरी, भारती, जंगम, वन, आरण्य, पर्वत, सरस्वती, तीर्थ र आसन ।
हमाल ः वाहुनले ठकुरीको छोरीसित विवाह गरेर वा दीयो कलश पुजेर अथवा विधवाल्याई भएका सन्तानलाई ‘हमाल’ भन्दछन् । हमालहरू वडा सूरा, धर्मात्मा र नीतिज्ञ हुन्छन् ।
भाट ः विग्रेकी वाहुनीवाट वाहुन वाहेक अरु जातले राखेर पाएका सन्तानलाई ‘भाट’ भन्दछन् ।
जैशी ः पहिले विधिपूर्वक विवाहनगरी ल्याएकी कन्याकेटी वा विधवा वाहुनीवाट जन्मेका जैशी ‘वाहुन’ हुन् । जैशी ३ किसिमका छन् । वैकलेय, गोलक र कुण्ड ।
वैकलेय ः उपाध्याय व्राम्हणले कुनै वालविधवा वाहुनीलाई स्वास्नीराखी त्यसवाट जन्मेका सन्तानलाई ‘वैकलेय’ भन्दछन् । यी उत्तम जैशी हुन् ।
गोलक जैशी ः छोरा–छोरी नपाएकी तरुनी विधवा व्राम्हणीलाई उपाध्याय व्राम्हणलेराखी जाय–जन्म भयो भने त्यसलाई ‘गोलक’ जैशी भन्दछन् । यी मध्यम जैशी हुन् ।
कुण्ड जैशी ः छोरा–छोरी पाएकी विधवा वाहुनी उपाध्याय व्राम्हणसितवसी सन्तान पैदा भए ‘कुण्ड’ जैशी हुन्छन् । यी तेस्रो खालका जैशी हुन् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः ज्ञ ज्ञढ ढ
जैशी वाहुनमा धनीले हलो जोत्दैनन् तर गरीवले जोत्छन् । जैशीहरूलाई व्रम्ह– गायत्री सुन्ने अधिकार छ । यिनीहरूलाई ‘टीका’ लगाई दान–दक्षिणा दिने चलन छैन । त्यसै दिए हुन्छ । यिनीहरू वेद पढ्दछन् तर पुरोहितको काम गर्न पाउदैनन् ।
कुनै समय नेपालका राजा जयप्रकाश मल्लले पृथ्वीनारायण शाहलाई छली कष्ट दिने प्रयत्नमा लागेका थिए । थानकोटदेखि नुवाकोटसम्म वस्ने जैशी व्राम्हणहरूलाई आपूmतर्फ मिलाई पृथ्वीनारायण शाहका छोरा प्रतापसिंह शाह सिंहप्रताप शाह) लाई चिसापानी गढीको जंगलमा वनेल शिकार खेलाउने निहँुंले ल्याई कैद गर्ने षड्यन्त्र रचेका थिए । सो कुरा पृथ्वीनारायण शाहले चाल पाई सिंहप्रतापलाई वाटैवाट फिर्ता वोलाए । यस काममा लाग्ने जगत पांडे लगायत् अरु आठ जना जैशी समातिए र प्राण दण्ड दिई जैशीहरूलाई सामाजिक दण्ड समेत दिइयो । जैशी–व्राम्हणहरू अन्य व्राम्हणहरू झैं ‘अवध्या’ ठानिन्थे र उनीहरूलाई पनि गन्धाक्षत र ढोग आदिको अधिकार थियो । यस धटना पछि उनीहरूको सो अधिकार खोसियो । अन्य जाति झैं जैशी व्राम्हणले पनि प्राण दण्ड पाउने भए । पौरोहित्य कर्म गर्न र पाउलागि पाउने अधिकार सबै खोसिए । उल्टो सामान्य जातिका झैं राजालाई सलाम गर्नै पर्ने तिनले भयो । खत्री क्षेत्री ः वाहुनहरूले जे सुकै जात वा जातिको स्वास्नीवाट पाएको छोरा– छोरीलाई खत्री क्षत्री भनिन्छ । कामी, दमाई, सार्की ः कामीका कतिपय थरहरू (जस्तै सापकोटा, धिमिरे, अधिकारी र आचार्य) लाई दृष्टिमा राखेर विवेचना गर्ने हो भने यिनीहरूका पुर्खा वाहुन क्षेत्री नै हुँदा होलान् र तिनीहरूले हड–फोरा काम गरेकाले सजायँ स्वरूप पानीवाट हटाइयो भने तिनका सन्तानको उपाधि पनि कामी रहन गएको हो भन्ने एकातिर धारणा छ भने अर्कातिर यस्तै कुनै सामाजिक अपराधको आधारमा दमाहा वनाउने पेशा लिनु परेका दमाईहरू र पुख्र्यौलीधर्म आचरणको विरुद्ध गएर अभक्ष्य पदार्थ (सिनो) खाएको अपराधको फलस्वरूप पानीवाट हटेर छालाको कामगर्नु परेका सार्कीहरूका पूर्वजहरू पनि मूलतः वाहुन–क्षत्री वाहेक अरु कोही भएका थिएनन् होलान भन्ने अडकल गर्न सकिन्छ भनी नेपाली जनजीवनको पृष्ठ ‘ग’ मा नगेन्द्र शर्मा भन्नु हुन्छ ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दण् ण्
१०
क कुुल लद देव वत ता ा
प्राचीनकालदेखि कुलको संरक्षणगर्दै सुख–शान्ति दिंदै कुलमा रहे÷भएका देवतालाई कुलदेवता मानिएको छ । अरु इष्ट देवताहरूलाई प्रसन्न गराउन ज्यादै कठिन हुन्छ भने कुलदेवतालाई प्रसन्न गराउन सजिलो पर्दछ । आप्mनो कुलमा उत्पन्न हुनेलाई कुलदेवता स्वतः प्रसन्न हुनुहुन्छ । सत्य र सच्चरित्रको जीवन विताउने कुलका व्यक्तिहरू माथि उहां सधैं खुशी हुनुहुन्छ । उहांलाई खुशी पार्न थोरै साधनाले पनि पुग्छ । यसैले, कुलका मानिसहरूले आप्mनो कुलदेवता लाई राम्रो संग चिनेर आराधना गरेमा कुलको उन्नति र प्रगति हुन जाने जान्छ । सम्पूर्ण व्राम्हण तथा क्षत्रियहरूको वंशमा विभिन्न कुलदेवता हरू हुन्छ । आचार्यका कुलदेवता ः क्षेत्रपाल र त्रिपुरा सुन्दरी देवी । क्षेत्रपाललाई कुलले क्षेत्रवर स्थानका संरक्षकको रूपमा मानि आएको पाईन्छ ।
स्थापना ः एकदिन सच्चिदानन्द भट्टले स्वप्नमा एक अलौकिक पुरुष देखे । ती पुरुषले उनलाई भने, “हे सच्चिदानन्द तिमीलाई वडा भाग्यमानी दुइ पुत्र जुन प्राप्त भए, ती सवै शास्त्रमा पारंगत हुनेछन् । तिमी यहाँंवाट मानसरोवरमा जाऊ । त्यहां देवता देख्नेछौ । तिनलाई लिएर फर्कनू र आप्mनु कुलाचार अनुसार वाजा वजाउंदै दीयो कलशकासाथ डोलीमा चढाई कुनै पवित्र स्थानमा स्थापना गर्नू । पूजा गर्नु, रुद्रीपाठ लगाउनु, श्राद्ध तर्पणद्वारा पितृहरूलाई तृप्त गराउनू, देवतालाई वलिदिनु, गाइको दूध र घिउमा पायस पकाउनु । मार्सी चामलको पुवा पकाउनु । चामलको पीठोले सोह्रकोठा भएको मण्डप वनाउनु । वरिपरि ध्वजा–पताकाहरू गाड्नू र विधिपूर्वक पूजागर्नु । सो पूजामा आप्mना दाजुभाई वाहेक दिदी, वहिनी, भान्जा–भान्जी कसैलाई पनि हेर्न र प्रसाद समेत खान नदिनू। खालि आप्mना दाजुभाईहरूले मात्र वांडेर खानू । ”
यी सव कुरा स्वप्नमा दिव्य पुरुषले भनेको साँंचो हो भन्ने सम्झी एकदिन सदानन्द र सच्चिदानन्द दुवै भाई जुम्लावाट ‘मानसरोवर’ हिडे । वाटामा उनीहरूलाई पन्ध्र दिन लाग्यो र ‘मानसरोवर’ पुग्ने वेलामा उनीहरूको धैर्य– परीक्षाका निमित्त अनेक विध्न–वाधाहरू देखिन लागे । धूमधामको हुरी चल्यो, विजुली चम्कन लाग्यो÷वादल धुम्मिएर निस्क्यो÷चट्याड्०को आवाज आउन थाल्यो । तैपनि, कत्ति नडराई हरेस नखाइकन ती दुई दाजु–भाई मानसरोवरमा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दज्ञ ज्ञ
पुगिछाडे । त्यसैवेला आकाशवाणीवाट तिम्रा देवता यिनै हुन् भनेकाले जम्मा एधारवटा देवता तिनीहरूले भेट्टाए । तिनै देवताहरूलाई विधिपूर्वक डोलीमा चढाई स्वप्नमा वताए अनुसार आप्mना कुलाचार अनुरूप धूप–दीप आदि नाना उपचारले पूजा र प्रणाम गर्दै आप्mना घरमा स्थापना गरे । यसरी नै कुलदेवताको स्थापना हुन गएको हो । आजसम्म पनि हामी यही रीतिरिवाज अनुसार कुलदेवताको पूजाआजा गर्दै आइरहेका छौं । कुलदेवताको पूजा ः– ‘कुलदेवताको पूजा’ जसलाई हामी “देवाली” पनि भन्ने गर्दछौं । मूलघर ( मूलघर भन्नाले जेठो छोराको जेठो छोरा, जेठो छोराको जेठो छोरा ............क्रमश ) मा दवेता स्थापना गरिएका ेहन्ुछ । जसलार्इ सध ंैविहान वेलुका नित्य पूजा–आजा गरिन्छ । देवाली प्रत्येक २(२ बर्षमा पनि गर्ने गरिन्छ । ‘देवाली’ मंसीरको पूिर्णमामागर्दै आएकोमा केहीवर्ष देखि मंसिरको पञ्चमीका दिन गर्ने गरिएकोछ । हाम्रा पुर्खा लक्ष्मीनारायणले ग्वालिन्दहमा जग्गा पाई बसोवास गर्न थाले पछि देवाली तुरुन्तै ग्वालिन्दहमा सारे वा पछि सारियो यस विषयमा केही भन्न सकिदैन । कुनै व्यक्ति आप्mनो जन्मस्थान छोडेर कही अन्यत्र जान्छ भने ऊ देवाली गर्न पहिलेकै ठाउँमा आउने गर्छ । पछि उसका शाखा–सन्तान धेरै हुंदै गए पछि देवाली नजीकै पायक पर्ने स्थानमा गर्न थाल्दछ । अहिले देवाली गर्ने स्थान ग्वालिन्दहमै कोट्खु खोलाको किनार र जंगलको छेउमा स्थापना गरिएकोछ । देवालीको अघिल्लो दिन सवैजना मिलेर देवाली गर्ने स्थानमा सफा सुग्धर पारी मन्दिरलाई धजापताकाले सजाइन्छ । मूलघरवाट दीयो–कलशका साथ डोलीमा चढाई ध्वजापताकासहित शंखध्वनि गर्दै लावालस्कर सहित नजीकैको दहमा ( ग्वालिन्दहमा ) गई नागपुजागरी दहवाट चोखो पानी लिएर नजीकै स्थापना गरिएको मन्दिरमा लगेर दीयो–कलश लाई थापिन्छ । प्रत्येक घरवाट दीयो ( टपरीमा चामल माथि ), फलफुल, गाईको दूध, धूप, नैवेद्य, नरिवल आदि पूजाआजाका सामान लेराइएको हुन्छ । ब्राम्हणबाट होम(होमादि गरि पूजाआजा गरिन्छ । पायस, पुवा, तरकारी त्यहीं वनाइन्छ । ‘देवाली’मा लाग्ने सम्पूर्ण खर्च दियो गनेर दामासाहीले रकम संकलन गरिन्छ । ब्राम्हणवाट होम(होमादिको काम समाप्त भएपछि सवैजनाले छुट्टा–छुट्टै पूजाआजा गर्छन् । बोका लेराउनेहरूले वोकाको वलि देबीलाई चढाउने काम सुरु गर्छन । बूढापाकाहरूको भनाई अनुसार धेरै पहिले कुमारी–पाठी वलि चढाउने चलन थियो रे एकपटक कुमारी पाठी भनेर वलि चढाउंदा पाठीको पेटमा बच्चा भेटिए पछि कुमारी पाठी हटाएर बोकाको बलि चढाउन थालिएको
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दद्द द्द
रे १ पूजाआजाको काम समाप्त भए पछि दियो अनुसार प्रसादको भाग लगाइन्छ र वांकी नैवेद्य सवैजनाले बाँंडेर खाने गरिन्छ । पूजागरेको ठाउंमा महिलाहरूले हेर्दैनन् । आजभोलि भने दिदी–वहिनी, भान्जा–भान्जी सवैलाई देवालीको निम्ता गरिन्छ र प्रसाद समेत खान दिइन्छ । पूजाआजाको काम समाप्त भएपछि दीयो कलशका साथ डोलीमा चढाई ध्वजापताकासहित शंखध्वनि गर्दै पुनः मूलघरमा देवतालाई भित्र्याइन्छ । अन्दाजी २०(२५ बर्ष देखि जेठा, माइला, साइँला, काइँला र कान्छा का गरी पांच खलकको ‘देवाली’ एकै ठाउंमा गर्दै आएको मा पछि केही कारणले गर्दा छुट्टाछुट्टै गर्न थालिएको छ । कुनै खलकले एक साल त कुनैले अर्को साल गर्ने गर्दछन् । मन्दिर एउटै र ‘देवाली’ सालसालै । मूलघर दुइटा । यहाँ देवालीको कुरो गर्दा आपूm सानो छंदा पांचै खलकको देवाली एकै ठाउंमा गर्दा, त्यतिवेलाको सम्झना मेरो मनमष्तिकमा ताजै छ । कुनै कुरा यस्ता हुन्छन्, जुन कुराहरू उमेर जति ढल्किए पछि पनि नविर्सिने रहेछ । कुरो त्यति बेलाको हो जव पांचै खलकको ‘देवाली’ एकै ठाउंमा गरिन्थ्यो । ‘आचार्य खलक’ भने पछि धेरै ठूलो थियो र अहिले पनि छ । चलन उही पहिले देखिकै । देवालीमा खर्च हुने रकम भन्दा बढी रकम संकलन गर्ने । उव्रेको रकम बढी व्याज बोल– कबोल गर्नेलाई २ बर्षको (देवाली २(२ वर्षमा गर्ने भएकाले) लागि त्यो लगानी गर्ने । अर्कोचोटि देवालीको दिनमा साँवांव्याज सहित वुझाउनुपर्ने । फेरी उवे्रको रकम समावेशगरी बढी व्याज बोल–कबोल गर्नेलाई ऋण दिने । यही परम्परा चल्दै आएको र ऋणको रकम पनि वढ्दै गएकाले । सवैको गिद्दे–दृष्टि त्यसैमा पर्न थाल्यो । ऋण लैजानेले देवालीको दिनमा साँवा–व्याज ल्याउन नसक्नु, अर्कोलाई ऋण लिनु पर्ने र पहिले देखिको रिसइवी त्यहींं पोख्नुपर्ने । कुलदेवताको पूजा गर्ने ठाउँमा गाली, वेइज्जती, झगडा आदि तल्लोस्तरका कामहरू हुने गर्दथे । कोही वाँंधेको भैसी भए पनि फुकाएर लेराउनु पर्छ भन्थे कोही केही भन्थे र कोही केही । मान्छे पिच्छेका कुरा । कुटाकुट, पिटापिट चल्दथ्यो । सवै दाजु भाईहरू एकै ठाउंमा भेला भएको बेलामा यस्तो । अहिलेका पिंढीलाई यो सम्झंदा अनौठो लाग्ला । कुलदेवताको पूजा गर्ने स्थानमा यस्तो नहोस् भनेर सो रकम प्रत्येक खलकका प्रतिनिधिहरूको संयुक्त नाममा खाता खोल्ने । कसैलाई ऋण नदिने भनेर ऋण दिइएन र सो रकम कस–कसका नाममा कहां खाता खोलिएको छ ÷ कहाँ राखिएको छ त्यो अहिले थाहा भएन । मलाई यतिसम्म थाहा छ कि जेठाको खलकबाट मेरो साहिंंलो वुवा स्व. होम प्रसाद आचार्यलाई छानिएको थियो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दघ घ
मलाई बलि बोका भन्ने कुरो गर्दा धेरै बर्ष पहिले योगनाथ प्याकुरेलज्यूले लेख्नु भएको निवन्ध संग्रहमा “वलिको बोका” भन्ने निवन्ध पढेको याद आयो । निबन्धमा प्याकुरेलज्यूले लेख्नुभएको थियो । बलिकोलागि ‘बोका’ – पाठी नै किन छानियो रु व्यवहारवादी भएर सोच्नथाल्दा संभावनाछ, बाघ, भालु आदि हिंसक जंगली जनावरहरू त्यसलाई समात्न पनि नसकिने । भनेको बेलामा वलि–दिन पनि नपाउने । यता चरा(चुरुंगी, हांस, कुखुराको मासु धेरै नहुने जसले गर्दा चाहे जति कुलका सवैलाई भाग नपुग्ने । शायद ‘बोको जसलाई खोरवाट जहिले काटे पनि हुने धेरै जनालाई भाग पनि पुग्ने भएर नै वलिको लागि बोका छानिएको यो हो कि भनेर उहांले प्रस्तुत गर्नु भएको र मलाई त्यसको छाप परिरहेको पहिले देखिकै थियो । त्यसैले, मैले यहां प्रसंगवश ती कुराहरू राखेको मात्र हूं । अन्य संभाव्यता पनि होलान् ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दद्ध द्ध
११
व वंंश शा ाव वल ली ी
इशाको सातौंशताव्दी पछि कुनै वलियो केन्द्रीयशासनको अभाव भएकाले भारतमा विभिन्न राजवंशले सानातिना राज्य कायम गरेका थिए । प्रतिस्पध्र्दा, धाक–रवाफले यिनीहरूका वीच आपसी वैमनस्य र कलह वढ्दैगयो । यसै अवसरमा धर्मको नाममा मुसलमानहरूको आक्रमण हुनलाग्यो । तेह्रौं शताब्दीसम्म सम्पूर्ण उत्तरी भारतमा मुसलमानहरूको वलियो शासन जमिसकेको थियो । शासनच्युत भएका अनेक राजपूत खानदान र तिनीहरूसित सम्वन्धित अनेक हिन्दूपरिवार वैदिक धर्म र जातीय स्वाभिमानको रक्षार्थ सुरक्षित स्थानको खोजमा यत्रतत्र छरिए । बिहेगरेकी न लैजाने र कन्याकेटी चाहिं लैजाने गर्दा ‘मुगलकाल’लाईहेरी आठ, नौ वर्षकै उमेरमा कन्यादानको नियमविधि बनेको पो हो कि रु वैदिककालमा यो थिएन ।
कान्यकूव्ज (हाल भारतको उत्तर प्रदेशको कानपुर) का राजालाई मुसलमानहरूले पराजित गरी आप्mनो धर्मको प्रचार–प्रसार गर्न लागे । वैदिक धर्मको नाशद्वारा असह्य भएर व्राम्हणवृन्द रुनकराउन लागे । व्राम्हणहरूका करुण–क्र्रन्दनको श्रवणले असह्य र चिन्तित भएका सच्चिदानन्दोपाध्याय भट्ट र सदानन्दोपाध्याय भट्ट सहोदर दुई दाजुभाई शुद्ध क्षत्रिय वंशका राजाले रक्षा गरिएको ठाउं खोज्द–खोज्दै कान्यकूब्ज देशवाट नेपालको पहाडतिर लागे ।
जुम्ला (हाल कर्णाली अंचलको पाँच जिल्लाहरुमध्ये ‘जुम्ला’ जिल्ला÷अर्थात् पश्चिम नेपालको एक प्रसिद्धक्षेत्र) मा जुम्लाका राजाले यताउताका चौवीस राजाहरूलाई आप्mना कव्जामा पारेर धर्मको राज्य चलाइरहेका थिए । आप्mनुू स्वधर्ममा वाधा–अड्चन पर्न आउलाकि भन्ने शंकाले तर्सेका ती दुई भाई जुम्लामा पुगेपछि यस दुःखवाट निश्चिन्तभै सुखपूर्वक रहन थाले । धर्मको राज्य चलाइ रहेका जुम्लाका राजा रणकेशरले असल विद्वान व्राम्हणहरूद्वारा ‘राजसूययज्ञ’को प्रारम्भ गरे । यी दुई भाई सच्चिदानन्दोपाध्याय र सदानन्दोपाध्याय भट्ट पनि उक्त ‘राजसूययज्ञमण्डप’मा पुगे । त्यहां रहेका व्राम्हणहरूवाट यज्ञकुण्डमा अरणीको आगो हाल्न लागेको देखेर ती दुई भाइहरूले भने “के तपाईहरू यज्ञकुण्डमा मन्त्रपूर्वक जलको सेचन गर्न मन्त्रशक्तिद्वारा अग्निलाई स्वयं प्रकट गराउन सक्नुहुन्न र अरणिको आगोलाई कुण्डमा हाल्दै हुनुहुन्छ रु” यो सुनेर ती व्राम्हणहरूले “अहँं, त्यसो गर्न ता हामीहरू समर्थ छैना । तपाईहरू मुनिजन हुनुहुंदोरहेछ, तपाइँहरू नै सक्नुहोला”
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दछ छ
भनी अलि छेड् हानी भनेछन् । यसको जवाफमा दुइ भाईले भने “हुन्छ तपाइंका राजाले हामीलाई खुशीसाथ आचार्य (गुरुपुरोहित) को पदवी दिनुहुन्छ भने हामी सो काम गर्न सकौंला ।” दुई दाजु भाइको यो कुरो सुनेपछि त्यही सभामा खलवली मच्चिन थाल्यो । त्यसवेला जुम्लाका राजाले सो सभामा आएर नम्रतासाथ भने, “हे द्विजवर हो । विना अरणीवाट यस यज्ञकुण्डमा तपाईहरूद्वारा अग्नि प्रकट गर्नुभयो भने हाम्रो देशभरिको ‘आचार्य’ पदवी सदाको निमित्त तपाईहरूलाई मिल्नेछ” । सत्यप्रतिज्ञ जुम्ला नरेश रणकेशरको अशंकनीय कुरो सुनेर दाजु सच्चिदानन्द भट्टले भाई सदानन्द भट्टलाई सो अह्राउंदा उनले तुरुन्तै यज्ञकुण्डको भूईंं अलि कोट्याई वरुण देवताको मन्त्र पढी त्यहांवाट पानी निकालिदिए । त्यसपछि सच्चिदानन्द भट्टले त्यही मन्त्रले फुकिएको जल यज्ञकुण्डमा सेचनगरी दिदा अग्निदेव (आगो) प्रकट भै हाले । यो देखि पहिला छेडहानी होच्याएर कुरा गर्ने व्राम्हणहरूदेखि लिएर सारा सभाले ती दुई भाईलाई नम्रतापूर्वक प्रणामगर्दै प्रशंसा गर्न थाले । राजा रणकेशरले पनि प्रशंसा गर्दै “तपाइहरूले आप्mनु चरणधूलीले मेरो यस महायज्ञलाई पवित्र गराई हामीलाई कृतार्थ तुल्याउनु भयो” भनी धन्यवाद दिई भने “अव उप्रान्त हाम्रा देशवासी सवैले तपाईहरूको ‘आचार्य–पदवी’ स्वीकार ग(यौं । अर्थात् तपाईहरूलाई गुरु– पुरोहित मान्यौ । अव तपाइहरू सुखपूर्वक रहनुहोस् । फेरि, मेरो जेठो छोरा नरेन्द्र सिंह (जेठा राजकुमार)लाई तपाईहरूले मन्त्र पनि सुनाइ दिनुहोस्” राजाको यस कुरालाई स्वीकारगरी दुवै भाईहरू आनन्दपूर्वक जुम्लामा नै रहन लागे ।
जेठोभाई सच्चिदानन्दले मन्त्रशक्तिद्वारा यज्ञकुण्डमा आगो निकालेकाले “आचार्य” भन्न थालियो । उनका वंशहरू ‘आचार्य’ कहलाइए भने कान्छा भाई सदानन्दले मन्त्रशक्तिद्वारा यज्ञकुण्डमा पानी निकालेका हुनाले तिनलाई ‘नव पानीय’ भन्न थालियो । नवपानीयको अपभ्रंश हुंदा “न्यौपाने” हुन गई तिनका वंशहरू ‘न्यौपाने’ कहलिए । त्यसपछि जुम्ला नरेशले ती दुई दाजु भाइको सल्लाह अनुसार नै सो राजसूययज्ञलाई समाप्त गराए ।
राजसूय यज्ञ समाप्त भएपछि राजकुमार नरेन्द्रसिंहको विधिपूर्वक व्रतवन्ध भयो । सच्चिदानन्दोपाध्याय भट्टले गायत्री मन्त्र सुनाए । उनलाई जुम्ला नरेशवाट ठूलो सत्कार मिल्यो । किरीटकुण्डलादि गहनाहरूले सिंगारिएर सन्तोषपूर्वक त्यहीको एक गाउंमा वस्न थाले ।
‘जुम्ला–नरेश’वाट सच्चिदानन्दोपाध्यायको जुम्लाकै वेदभक्तोपाध्याय ढुंगेलकी सर्वलक्षण सम्पन्न नौवर्षकी सुन्दरी कन्या इन्द्रवतीसंग र भाई सदानन्द भट्टको
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दट ट
त्यहींका वेदभक्त व्राम्हणका भाई हरिभक्तकी नन्दा नाम गरेकी कन्यासंग विवाह गराइयो । सोही उपलक्ष्यमा उनलाई राजावाट रूपाकोट भन्ने गाउं वक्सियो । सदानन्द त्यै गाउंमा तिनै आप्mनी विवाहिता पत्नीका साथ रहन थाले ।
जुम्लामा वसेको ६ वर्ष पछि सच्चिदानन्द भट्टोपाध्याका ढुंगेलपुत्रीवाट दुई पुत्र जन्मे । जेठो रामनवमीका दिनमा जन्मेका हुनाले यिनको नाम रामोपाध्याय आचार्य र कान्छो कृष्णाष्ठमीका दिनमा जन्मेकाले कृष्णोपाध्याय आचार्य भयो । त्यसपछि एकदिन सच्चिदानन्द भट्टले स्वप्नमा एक अलौकिक पुरुष देखे । ती पुरुषले उनलाई भने, “हे सच्चिदानन्द तिमीलाई वडा भाग्यमानी दुई पुत्र जुन भए, ती सकलशास्त्रमा पारंगत भएका हुनेछन् । तिमी यहांवाट ‘मानसरोवर’मा जाऊ । त्यहां देवता देख्नेछौ, तिनलाई लिएर फर्कनू र आप्mनू कुलाचार अनुसार वाजा वजाउंदै दीयो–कलशकासाथ डोलीमा चढाई एक असल पवित्र स्थानमा स्थापना गर्नू । पूजा गर्नु, रुद्रीपाठ लगाउनू, श्राद्ध–तर्पणद्वारा पितृहरूलाई तृप्त गराउनू, देवतालाई वलि दिनू, गाइको दूध र घिउमा पायस पकाउनू, मार्सी चामलको पुवा पकाउनू । चामलको पिठोले सोह्रकोठा भएको मण्डप वनाउनू, वरिपरि ध्वजा पताकाहरू गाड्नु र विधिपूर्वक पूजागर्नु । सो पूजामा आप्mना दाजुभाई वाहेक दिदी–वहिनी, भान्जा–भान्जी कसैलाई पनि हेर्न र प्रसाद समेत खाननदिनू । खालि आप्mना दाजुभाईहरूले मात्र वाँंडेर खानू ।
यी सबैकुरा स्वप्नमा दिव्यपुरुषले भनेको साँंचो हो भन्ने सम्झी एकदिन सदानन्द र सच्चिदानन्द दुबैभाई जुम्लावाट ‘मानसरोवर’ हिंडे । बाटामा उनीहरूलाई पन्ध्रदिन लाग्यो र ‘मानसरोवर’ पुग्ने बेलामा उनीहरूको धैर्य–परीक्षाका निमित्त अनेक विध्नवाधाहरू देखिन लागे । धूमधामको हुरी चल्यो, विजुली चम्कन लाग्यो । वादल धुम्मिएर निस्क्यो, चट्याङ्गको आवाज आउन थाल्यो । तैपनि, कत्ति नडराई, हरेस नखाईकन ती दुई दाजु भाई मानसरोवरमा पुगे । त्यसैवेला आकाशवाणीवाट तिम्रा देवता यिनै हुन भनेकाले जम्मा एधार वटा देवता तिनीहरूले भेट्टाए । तिनै देवताहरूलाई विधिपूर्वक डोलीमा चढाई स्वप्नमा वताए अनुसार आप्mना कुलाचार अनुरुप धूपदीप आदि नाना उपचारले पूजा र प्रणाम गर्दै आप्mना घरमा स्थापना गरे ।
कालान्तरमा रामाचार्यवाट वलि शर्मा, विष्णु शर्मा, नरहरि शर्मा, मनु शर्मा र केशर शर्मा ५ पुत्र जन्मे र कृष्णाचार्यवाट पनि तीन पुत्र जन्मे । ती सवै भाईहरू जुम्ला भरको आचार्य पदवीमा रहेर राजावाट प्रशस्त सम्पत्ति कमाउंदै राजगुरुघराना भइवसे । त्यस समयमा व्राम्हणहरूमध्ये यिनै आठ भाई आचार्यहरू वेद व्याकरण, मीमांसा, कर्मकाण्ड आदि सवै विषयमा कुशल हुनाले सर्वेसर्वा वनेका थिए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दठ ठ
यस्तैमा एकदिन डोटीका राजा श्रीवहादुर सिंहले रामाचार्यका पुत्रहरूको अलौकिक विद्वत्–प्रतिभा सुनेर आकृष्ट भई यिनको सत्कार गर्ने इच्छा राखी वोलाउन पठाए । राजाको इच्छा जानी रामाचार्यले पनि राजालाई खुशी पार्न विष्णु शर्मा नाम गरेका छोरालाई डोटी पठाए । उहां पुगेपछि विष्णु शर्माले वुद्धिको प्रभावले राजालाई प्रसन्न तुल्याए । प्रसन्न भएका राजावाट विष्णु शर्माले “पराजुली” नामको गाउं बक्सिस पाएं । विष्णु शर्मा पराजुली गाउंमा नै रहन थाले । त्यहाँं तिनका जो जति पुत्र–पौत्रहरू पैदा भए ती सव ‘पराजुली’ भनी कहलिए । यिनीहरू हिमालयको भागमा रहेका थिए र यिनका मूली विष्णु शर्मा भनी चिनिन्थ्यो ।
त्यसपछि आछामका राजाले पनि रामाचार्यका छोराहरूको वयान सुनेर एउटा छोरालाई यहां पठाइदिनुहोस् भनी सन्देश पठाए । नरहरि शर्मा नामक पुत्रलाई पठाइयो । उनको स्वागत सत्कार गरेपछि आछामका राजाले नरहरि शर्मालाई भने “मेरो उमेर अठ्चालीसवर्ष भैसक्यो । तैपनि, मेरो एक पुत्र पनि जन्मेनन् । यस कारणले कसरी मलाई पुत्र प्राप्ति हुन्छ, त्यो उपाय गरिदिनु होस् । मन्त्र औषधी–मूलो जे गर्नुपर्छ त्यो गरिदिनु पर्यो ।” राजाको यस्तो प्रार्थना सुनेर नरहरि शर्माले उनको जन्मकुण्डलीहेरी तीनदिन सम्म मन्त्र जप गरेर विधिपूर्वक संस्कार गरिएको औषधि खान दिए । सो औषधि खाएको थोरै दिनमा नै रानी रत्नावतीले गर्भ धारण गरिन् । दश महीना पूर्ण भएपछि रानीको गर्भवाट बहुतै शुभलक्षणले युक्त भएका राजकुमार पैदा भए । राजालाई साह्रै नै हर्ष लाग्यो । उनले त्यसैवेला ती नरहरि शर्मालाई धेरै सम्पत्तिका साथ “सापिखोला” नामक एक गाउं नै पुरस्कार दिएर त्यहीं राखे । त्यहां रहंदा तिनका जति सन्तान पैदा भए, ती सवै “सापकोटा” कहलाइए ।
त्यसपछि ‘दुल्लु’ देशका राजा भूपशाहले रामाचार्यका पुत्रहरूको वयान सुने । एक पुत्र पठाइ दिनु होस भन्ने खवर पठाए । सो खवर पाउना साथ रामाचार्यका छोरा मनु शर्मा नामक अर्का पुत्र दुल्लू जान भनी खटिए । तिनी उहां पुगेपछि राजाले वडो सत्कारपूवर्क तिनलाई प्याकु नामक एउटा गाउं समर्पण गरेर त्यहांँ राखे । त्यहां रहंदा उनका जति सन्तान भए ती “प्याकुरेल” कहलाए । अद्यापि ती प्याकुरेल (मनु शर्माका सन्तान) ले हिमवत्खण्डलाई अलङ्गकृत गराइरहेकै छन् ।
अव जुम्लामा रामाचार्यका जेठा छोरा वलि शर्मा तथा कान्छा पुत्र केशराचार्य सिवाय अरु कोही रहेनन् । यिनीहरू सुखपूर्वक जुम्लैमा वसेका थिए । यस्तैमा यी रामाचार्यका छोराहरूको सवैतिर प्रतिष्ठा फैलिएको र जहां जुन राजाले जे कामको निमित्त वोलाए पनि सो काम उनीहरूद्वारा सिद्ध भएको सुनेर थलारी
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दड ड
राजा विक्रम सिंहवाट केशराचार्यको सत्कार गर्न पाऊँं पठाई दिनुहोस् भन्ने खवर आयो । त्यो खवर सुनेर वलि शर्मालाई वडो दिग्दारी भयो । उनले विचार गरे दुनियाँंमा गुणी हुनु पनि दुःखैको कुरो रहेछ । जुन गुणले गर्दा तीन भाई यता उता लागेर टाढा भएपछि पनि यो प्यारो कान्छो भाई केशराचार्यसंग पनि यिनीहरूले विछोड गराइदिन आँंटे । के गरूं थलारी राजाको आग्रहलाइ नाध्न पनि सकिदैंन । जे भए पनि पठाइदिनै पर्यो भनी दुःख मान्दै भाई केशराचार्यलाई थलारी राजा कहां पठाइदिए । उनी थलारीको राजभवनमा पुगेपछि राजाले उनको ठूलो सत्कार गर्दै उनको गुणमा मुग्ध भएर “वांसकोटे” नामक एउटा देशको सर्वाधिकारी वनाई आप्mनै प्रधानमन्त्री गराइराखे । सो मन्त्री पदमा रहेर केशराचार्यले थलारी राजालाई वहुतै रिझाए । यिनका जो सन्तान तहाँ जन्मे, ती सवै “वाँंसकोटा” भनी कहलाउंदै त्यहीं रहन थाले ।
‘नव–पानीय’ पदवी धारणागर्ने सदानन्द शर्माका चन्द्र शर्मा, शिव शर्मा, लक्ष्मी पति र हरि शर्मा ४ छोराहरू थिए ।
यी मध्ये माहिला शिव शर्माका गुणमा मुग्ध भएका दैलेखका राजा सिंह वर्माले ठूलो सत्कारपूर्वक शक्ति नामक एक नगरको अधिपति तुल्यार्ई “सत्यपाल” भन्ने पदवी दिएर त्यहांँ राखे । यिनका सन्तानहरू “सत्याल” कहलाए ।
लक्ष्मीपतिले चाहिं विषयहरूमा ज्यादै अनास्था देखाई कन्दमूलफल, जलहरूद्वारा शरीर धारणागरी एकान्तमावस्न इच्छुकभई आप्mनो शक्तिद्वारा जंगलमा समाधिनिष्ठभई सनकादि मुनि भै रहन थाले । यिनका सन्तान कोही भएनन् ।
जुम्ला नरेश रणकेशर सिंहको देहान्त भई ‘जुम्ला’ राज्यमा अर्कै (नरेन्द्र सिंह) राजा भए । यिनै राजाको राज्याभिषेकोत्सवमा कान्छा हरि शर्माले “पन्यारु” नामक एउटा गाउंको अधिकार पाई सन्तान दरसन्तानसम्मलाई यही काम रहनेछ भन्ने भई स्वतन्त्रतापूर्वक त्यहीं रहन थाले । यिनका जो सन्तान भए तिनीहरू सव यही हिमालय प्रदेशका वासिन्दा “पनेरु” भनी कहलाए । आप्mना वंश परंपरा स्थिरताकासाथ स्वतन्त्रता प्राप्त गरी वसेकाले त्यस पछि ती हरि शर्माका सन्तान हिमालयमा ‘पन्यारु’ थर युक्त भए ।
आचार्य सच्चिदानन्दका छोरा श्रीराम शर्मा आचार्य जुम्लाका राजाका नजीकमा सुख साथ रहे । त्यसपछि आचार्य पदवीद्वारा विभूषित यिनका कुल र शाखा सन्तानहरू उन्नाइस पुस्तासम्म क्रमैसंग रहे । पहिलो सच्चिदानन्द, रामाचार्यका छोरा वलि शर्मा, तिनका छोरा शेखर हुन । वलभद्र, भरत, लक्ष्मण, काशी,
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः द्द द्दढ ढ
मथुरा, कालिदास, शिवनारायण, रमाकान्त, शक्ति शर्मा, रवि, वुद्धि तिनका छोरा राम, शिवनिधि, चन्द्र, शेखर, कृष्ण हुन् ।
आचार्य श्रीकृष्णका तेजस्वी सातवटा छोरा थिए, मणिराज, हरि, केशु, शुकदेव, वशिष्ठ, हरिहर, परशुराम । यी सवै वेदशास्त्र जान्ने र आप्mना कर्ममा निपुण थिए ।
श्रीकृष्ण शर्माका पुत्रहरूमध्ये जेठा मणिराज शर्मा र साहिंला केशु शर्मा गरी यी दुइ भाई जुम्ला राज्यवाट समय समयमा व्रम्मचारीको भेषमा टाढा टाढा सम्म भ्रमण गरिरहेका हुन्थे । यी दुईमा पनि केशु शर्माचाहिं दाजुवाट छुट्टिई यात्रा पछि यात्रा गर्दै जांदा जाजरकोट राज्यमा पुगेछन् र त्यहाँंका राजा वलि शाह वर्माले तिनको ब्रम्हतेज देखेर “भगवन् तपाइँ को हुनुहुन्छ रु कहाँंवाट पाल्नुभएको हो रु के गर्ने इच्छा छ रु, मलाई अनुग्रह राख्नुहोस्” भन्दै पाउमा परेर यथोचित सत्कार गरेपछि उनले भनेछन्, म आचार्य कुलमा पैदा भएको व्राम्हण हूं । देशाटन गर्दै आउंँदा आज यहां आइ पुगेको छु । हजूरकोकल्याण होस् । धर्मात्मा हजूरको निर्मलकीर्ति मैले सुनेको छु, त्यसकारण आपूmलाई मन लागून्जेलसम्म यहीं वस्ने मेरो इच्छा छ । यो सुनेर आपूmलाई कृतार्थ सम्झी उनले भने बमोजिम सरसामानहरूको प्रवन्ध मिलाई ‘गुरु’ जस्तैगरी जाजरकोटे राजाले त्यहीं आप्mनू शहर (जाजरकोट)मा राखे ।
जेठा मणिराज पनि त्यसैगरी घुम्दै वाजुरा राज्यमा पुगेछन् । त्यहांका राजा पृथ्वीचन्द्र सिंहले तिनको ब्रम्हतेज देखेर भक्तिपूर्वक “मेरै राज्यमा वस्नुहोस्” भनी प्रार्थना गर्दा हुन्छ, चार महीना सम्म म यहीं बसूंला भन्ने प्रतिज्ञागरी वाजुरा मैं वसेछन् । त्यहां बस्दा उनलाई प्रतिदिन राजालाई पुराण सुनाउने काम मिलेछ । उनले आप्mनू मधुर स्वरमा अर्थ समेतको पुराण सुनाई राजालाई रिझाएछन् । तब राजाले भनेछन् – “भगवन् अब तपाई यहाँंवाट कहां गएर के गर्नुहुन्छ रु यसको उत्तरमा उनले भने, “महाराज मलाई गृहस्थाश्रमगरी रहनाको इच्छा लागिरहेछ ।” सो सुनेर राजाले खुशीहुँदै भने “हे विद्वद्वर १ यो कत्रो ठूलो कुरो हो र १ यसमा यहाँले केही परिश्रम गर्नु पर्दैन । यहाँसंग छुट्टिएर म पनि वस्न सक्दिन । यस कारण यहींका विधु शर्मा नामक रेग्मी ब्राम्हणकी सुभद्रा नामकी कन्या लाई विवाह गर्नुहोस् । मैले दिएको जग्गा जमीनको भोगगरी राजकाजको कुरोमा गाह्रो–साघुंरो परिआंउँदा मलाई मद्दत गर्नुहोस् ।” भनी नम्रतापूर्वक प्रार्थना गरेपछि सोही कुरो स्वीकारगरी मणिराज वाजुरा मैं वसे । त्यहां वस्दा उनका काशीराम शर्मा, चन्द्र शर्मा र भवानी शर्मा भन्ने तीनपुत्र पैदा भए । काशीरामवाट लंज्याल थर उत्पत्ति भयो । भवानीवाट भुवावाग्यो थरको उत्पत्ति भयो । काशीराम, वशिष्ठ, नारद मृगु, शिव, विष्णु, प्रतिमना, पृथु,
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घण् ण्
गोपाल, हिरामणि, शुकदेव, प्रयाग, परशुराम, गोविन्द, हरिभक्त, श्रीकृष्ण, भानुका एक एकवटा मात्र छोरा भए भने वेदुका चारभाई छोरा भए । यदु, स्पर्शमणि, गोकुल र हरिनाथ । आप्mना भाईहरूसंगको भेटधाटको इच्छालाई छोडेर गोकुल र हरिनाथ दुई भाई घरवाट निस्की लमजुङ्गपुगी जङ्गगलै जङ्गगल यताउता घुमेर दिन विताउन थाले । त्यसवेला क्रूर प्रकृतिका शेषान्त जातिका लमजुङ्गे मनुष्यहरूले कास्कीका राजा कुलमण्डन शाहका पुत्रलाई प्रार्थनापूर्वक ल्याएर लमजुङ्गको राज्यमा अभिषेक गरेका थिए । केही दिनपछि ती नवाभिषिक्त राजा कास्कीका राजकुमार) लाई तिनै शेषान्तहरूले शिकार खेलाउने वहानागरी जंगलको लेकमा पुर्याई विष धसिएका वाणैवाणले हानेर मारेका थिए । त्यसकारण छमहीना सम्म लमजुङ्गको राजगद्दी खाली नै रहन गएको थियो । त्यसो हुनाले अराजकतावाट पीडित भएका लमजुङ्गे प्रजाहरूले “फेरि हजूरका एक पुत्र राजा वनाउन पाऔं” भनी कास्कीका राजासंग प्रार्थना गर्दा, कास्कीका राजा कुलमण्डन शाहले यो जवाफ दिए, “तिमीहरू निर्दयी हौ, मेरो एउटा छोरोलाई ता हरकिसिमको छलकपटगरी मार्यौ । अव फेरि अर्को छोरो पनि माग्दछौ । त्यसलाई पनि मार्न आंटेका होइनौ ? मेरा छोराले तिमीहरूको के विराएको छ, म अर्को पुत्र दिंदै दिन्न । जाओ भाग, मेरो साम्नेमा वस्नु पनि पर्दैन” भनी धपाइदिए ।
त्यसरी धपिएर फर्केपछि ती लमजुङ्गेहरूले अव हाम्रो हित कसरी हुने हो भनी सल्लाहगर्दा योगी जस्ता ज्योतिषशास्त्रमा पारंगंत भएका तिनै गोकुलाचार्य र हरिनाथाचार्य दुई जनाको सहायतावाट हाम्रो काम वन्दछ भनी ठहराएछन् । यो सल्लाह ठीक भएपछि लमजुङ्गे प्रजाहरूले डिट्ठा सन्ते थापा, काजी भक्त थापा र नरे वानियालाई यी आचार्यहरू कहां पठाएछन् । तिनीहरू (लमजुङ्गे वुढा र मन्त्रीहरू) ले गई वडो आदरपूर्वक प्रार्थनागर्दा दुवै भाई आचार्यहरू लमजुङ्गमा आएपछि तिनीहरूको मनसुवा सवै वुझेछन् । अनि यथायोग्य विधिले कार्यसिद्धि हुने शुभलग्न हेरी “अब उप्रान्त अघिको जस्तो धोकावाजी र राजकुमारलाई मार्ने काम हुनेछैन” भनी धर्मभकाई तिनीहरूकै साथ कास्कीतिर प्रस्थान गरे ।
उहां पुगेपछि ती दुई भाई वा्रम्हणहरूको व्रम्हतेजले मुग्ध भएका कास्केली राजाले ठूलो सत्कार गरेको हुनाले आप्mनू मनसुवा प्रकट गर्ने मौका पाई भन्नु पर्ने कुरा (राजकुमार माग्ने) प्रकट गरेछन् । सो सुनेर राजा कुलमण्डन शाहले अधि आप्mना राजकुमारलाई मारेको कुरो सम्झी “म फेरि अर्को पुत्र दिन सक्दिन” भन्ने जवाफ दिए । तव फेरि उनीहरूले यो विन्ती गरे, “महाराज अधि राजकुमारलाई मराउने काम यी लमजुङ्गे वृद्ध मन्त्री र पुरवासीहरूवाट भएको होइन । किन्तु उहाँंका गोमांसभक्षी क्रूर शेषान्त जातिहरूले सो काम गरेका हुन्
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घज्ञ ज्ञ
। यसमा यिनीहरूको अलिकति पनि दोष छैन । यसमा हामी धर्मपत्र लेखाई स्वयं हामी दुई भाई (आचार्य) साक्षी बस्तछौं । कत्ति सन्देह नराखी अव एउटा पुत्र यिनीहरूलाई वक्सियोस् ।” आचार्यहरूको यो कुरा सुनी कास्केली राजा कुलमण्डनले भने, “हे द्विजवर्य १ मेरा सात छोरा छन्, तिनमा जेठो चाहिं मेरो शेष पछि यहीं (कास्की) को राजा हुनु पर्छ । माहिलो चाहिंंलाई लमजुङ्गे शेषान्तहरूले मारिहाले । अव वांकी पांच छोरा छन् । तिनीहरू सुतेकोवेला पारी जसलाई चाहन्छौं त्यो एउटालाई चोरेर लैजाओ । त्यसो भएपछि मेरो प्रतिज्ञा (लमजुङ्गे लाई छोरा दिन्न) पनि व्यर्थ हुंदैन, तिमीहरूको काम (लमजुङ्गको राजा बनाइराख्ने कुरा) पनि पूरा हुनेछ ।” कास्केली राजाको यो कुरो स्वीकारगरी एक दिन पांचै जना राजकुमारहरू राति सुतेको मौका पारेर लमजुङ्गेहरूले सो सुतेको खोपीमा पसी सवैभन्दा कान्छा तेजस्वी, विशाल निधार भएका, राजा वनाउन योग्य विष्णु शाहलाई उठाएर लगे । त्यसवेला ती कान्छा राजकुमारको उमेर नौ वर्षको थियो । तिनलाई लमजङ्गमा पुर्याउना साथ त्यहांको राजगद्दीमा अभिष्ोक गराए । त्यसको एक वर्षपछि दश वर्षको उमेरमा ती राजकुमारको त्यहीं व्रतवन्ध भयो । तिनलाई उनै पण्डित गोकुलाचार्यले गायत्री मन्त्र सुनाई विधिपूर्वक शिक्षा दिए । त्यही वेलादेखि लमजुङ्गे राजघरानाहरूका कुलाचार्य भई चार पुस्तासम्म त्यहां रहें ।
ती चारमा पहिला गोकुलाचार्य तत्पुत्र विश्वामित्र र विसु, विश्वामित्र पुत्र गया, तत्पुत्र सागर र देवराज हुन् । यिनमध्ये विश्वामित्र र उनका भाई विसु आचार्य वडो शान्त प्रकृतिका थिए । एक समय तिनीहरू कहां महामारी पस्यो र सारा तिनका वन्धु–वान्धवलाइ नष्ट गरायो । केवल विश्वामित्रका एक वालक पुत्र गयाचार्य वांकी रहे । भाइवन्धु सवै मरेको शोकले गर्दा विश्वामित्र र विसु दुवै जनालाई लमजुङ्ग देशैमा रहन मन लागेन । तर वालक एक्लो पुत्र गयाचार्यलाई छोड्नु पनि भएन । आखिर एक दिन वालक गयाचार्यलाईसंगै लैजान उचित नसम्झी उनको मावली भीरकोटमालगी जीवन निर्वाहका निमित्त प्रशस्त पुग्ने धन सम्पत्ति समेत दिए र दुवैभाई त्यहाँंवाट हिंडे । नित्य लक्ष्मीनारायण शालिग्रामको पूजा गर्ने सामग्री, मृगचर्म, रुद्राक्षमाला सिवाय उनीहरूले आप्mना साथमा केही लिएका थिएनन् । उनीहरू भीरकोटतिरवाट नेपालतर्फ जाने विचारले उतैतिरको वाटो पक्रेर अगाडि वढे ।
यता गयाचार्यका मामाहरूले यी वालक भानिज लमजुङ्गे राजाका मान्य गुरुघराना हुन । ती राजाले दिएको यिनका वावुहरूको विर्ता पनि लमजुङ्गमा नै छ, त्यसको पनि हामीले रक्षा गरिदिनु पर्दछ भन्ने विचारले केही वर्षसम्म उतैवाट हेरविचार गरी राखिदिएकै थियो । यही वीचमा गयाचार्यको व्रतवन्ध र
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घद्द द्द
विवाह पनि मावलीमा नै भयो । अठार वर्षका पूर्ण जवान भएपछि उनी आप्mनू श्रीसम्पत्ति, दासदासीहरू समेत मामाघरवाट फेरि लमजुङ्ग राज्यमा नै पठाइए । उनका साथमा उनको राम्रो हेरविचार गर्न र शिक्षा दिन भनी मानिसहरू पनि पठाइ दिएका थिए । तिनीहरूलाई गयाचार्यका पुत्र जन्मेपछि र आप्mनू कामकाज राम्रो संग धान्ने भएपछि मात्र छोडेर फर्कनू भनी अह्राइएको थियो । तिनीहरूले पनि त्यसै गरे ।
यसैवीचमा गयाचार्यलाई पुत्र प्राप्ति भयो । तिनको नाम सागराचार्य राखियो । गयाचार्यले मावलीमा वस्दा वेद, व्याकरण, ज्योतिष, कर्मकाण्डहरू सवै पढेका हुनाले राम्रै विद्वान् भै सकेका थिए । उनले लमजुङ्गमा आएपछि आप्mनू गुणले गर्दा राजालाई रिझाएर उनवाट निकै सम्पत्ति र धेरै जग्गा जमीन विर्ता पनि पाएका थिए ।
यता आचार्य देवराजका वेदराज, गङ्गु, लक्ष्मीराज नामक तीन पुत्र थिए । तिनमा लक्ष्मीराजका पुत्र निधिराज आप्mनी पत्नीकासाथ नुवाकोटमा आएर वसे । वेदराज र गङ्गु दुई भाई भने पितृ–पितामहको सम्पत्तिको भोग चलनगरी लमजुङ्गे राजावाट सत्कृत भएर लमजुङ्ग्मै वसे ।
लमजुङ्ग राज्यमा प्रसिद्ध कीर्ति भएका नरहरि शाह, नरभूपाल शाह, द्रव्य शाह नाम भएका क्षत्रिय जातिका राजाका भाइहरू परस्पर मिली शासन गर्दथे । यता गोरखा राज्यमा मगर नामक जातिमा पैदा भएका क्रूर स्वभाववाला राज–घरानाको शासन चलेको थियो । यस्तैमा ती मगर जातिबाट राज्यको वागडोर खडबडिदै अधोगतिको अवस्थामा उत्रन लाग्यो । मन्त्रीहरू पनि चिढिंदै गई यस्तो जातिको नोकरीलेगर्दा हामी पनि कलुषित हुंदै जाने छौं, त्यसकारण अव हामीहरू लमजुङ्ग राज्यमा गएर राजा नरहरि शाहको शरण परौं र उनका कुलमा पैदा भएका कुनै लाई सिंहासनमाराख्न लायक सत्पुरुषलाई ल्याएर यस गोरखा राज्यको सिंहासनमा अभिषेकगरी यो दुष्ट मगर राजालाई हटाई सुखपूर्वक वसौं भन्ने सोचाइमा पुगें ।
यसरी, गोरखा राज्यका प्रतिष्ठित मन्त्री र राजकर्मचारी वनेर रहेका ६ जना परस्पर मिली लमजुङ्ग जान तयार भए । उनका साथ राना, वोहरा, पांडे, पन्थ, अज्र्याल र खंदाल यी पांच जना गुह्य–भेषले शुभलग्न ठम्याउने आचार्य वेदराजका साथ लमजुङ्ग राज्यमा पुगे । उनीहरूले वेला विचार गरी शाके १४८० श्रावण शुक्ल पन्चमी रविवार हस्ता नक्षत्रको रातमा राजमहल भित्र प्रवेश गर्दा वरावर शिर उफारेर निदाइरहेका द्रव्य शाहलाई देखे । त्यो देख्दा उनीहरूको मनले विचार गर्यो, यसरी निदाएको वेलामा पनि वरावर मास्तिर
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घघ घ
शिर उचाल्ने राजलक्षणलेपूर्ण भएको पुरुष यही हुनसक्दछ र यसैलाई हामीले आप्mनू अधिपति बनाउनु वढिया होला । यस्तो विचारगरी ती सोह्र वर्षका राजकुमार द्रव्य शाहलाई पलङ्गैवाट चोरेर उनीहरूले गोरखामा ल्याए । तर ल्याउनासाथ उनलाई गोरखाको गद्दीमा राख्न मगर राजालाई नहटाई सहज कुरा थिएन । त्यसकारण उनीहरूले द्रव्य शाहलाई गोरखा नगीचै दाह्रेगौंडा भन्ने ठाउंको एउटा गुफामा ब्रम्हचारीको भेषमा लुकाइ राखे । सो गुफामा रहंदा उनलाई पण्डित वेदराजाचार्यले गुप्त भएर सिद्धमन्त्रहरूको उपदेश गर्दथे र “हामीले तिमीलाई यो गोरखाको राजा वनाउन भनी ल्याई लुकाएका हौं, हे वावू ! यस गोरखा राज्यको राम्रोसित पालना गर ” भनी सम्झाउंने पनि गर्दथे ।
यसप्रकारले वर्ष दिनपछि शाके १४८१ भाद्र कृष्णाष्टमी वुधवार सुस्थिर वृष लग्न रोहिणी नक्षत्र आधारातको समय पारी यस कार्यमा संलग्न छ जनाले राजकुमार द्रव्य शाहलाई हातमा खड्गदिई वडो होशियारी साथ मगर राजा सुतिरहेको ठाउंमा पुर्याई द्रव्य शाहले सुतेका राजालाई विउंझाई शिर छेदन गर । मृतराजाको रगतले तत्काल द्रव्यशाहलाई अभिशेष गरियो । भोलिपल्टै देखि द्रव्य शाहको आधिपत्यमा गोरखा राज्य यी मन्त्रीहरूको कव्जामा रहन थाल्यो । शुभ साइत दिने पं. वेदराजाचार्य ज्योतिषीले कैयन् गाउंहरू विर्ता पाए । उनको ठूलो सत्कार भयो । उनी त्यहीवेलादेखि द्रव्य शाहलाई राजकाजको काममा अर्ती उपदेश दिंदै त्यही रहन थाले । यसरी गोरखा राज्यमा क्षत्रिय राजाको शासन चल्न थाल्यो ।
यसपछि गोरखा राज्यमा रहंदारहंदै सात वर्षका वीचमा वेदराजाचार्यका दुई पुत्र पैदा भए । जसमध्ये जेठा मोतीरामाचार्य युवक अवस्थामा प्रवेश हुना साथ “नेपाल जान्छु” भनी हिंडेका थिए । वीच वाटामा आईपुगेपछि उनलाई अकस्मात् ज्वरो आयो । त्यै ज्वरोको बेसुरमा उनी देवघाट आइपुग्दा त्रिशूली नदीको मझधारमा परेर परमधाम गए । त्यसपछि मोतीरामका पुत्र जयभद्राचार्य आप्mनी माताका साथ भए भरको श्रीसम्पत्ति लिई गोरखावाट नेपाल आए । त्यस वेला भादगाउं नगरमा जयस्थिति मल्ल नामक राजा राज्य गर्दथे । उनी तिनै राजाको शरणमा दाखिल भए । उनले राजालाई रिझाई कागेश्वरी लामाटार भन्ने गाउं विर्ता पाए र त्यही सपरिवार आप्mनू बस्ती कायम गरे ।
केही दिनपछि जयभद्राचार्यका बलिरामाचार्य भन्ने पुत्र पैदा भए । बलिरामाचार्यबाट सरस्वती नामकी कन्या जन्मिन् । तिनको कागेश्वरी निवासी श्रीकान्त ढकालका साथ विवाह भएको थियो । तर विवाह भएको डेढ वर्षैमा तिनी वालविधवा भइन् र माइतैमाबसी दिन विताउन थालिन् । माइत वस्दा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घद्ध द्ध
वस्दै उनको उमेर उन्नाइस वर्षको भयो । यस्तैमा एक दिन उनी नोकर्नीलाई साथ लिएर धान खेतमा काम गरिरहेको बेला (मध्य दिन) मा एकाएक एउटी दुलही वुहारीलाई माइतवाट ल्याउन भनी डोली भरियाका साथ घरतर्फवाट लिन पठाएको नजीकैमा देखि “ए हेर त घरवाट बुहारी लिन कति राम्रो पालकी पठाएको रहेछ” भनेर भन्ने मालिककी छोरीलाई ठट्टा गरेर नोकर्नीले भनी, “नानी हेर्नुहोस्, यिनीहरू तपाईलाई नै लिन आएका त होइनन् रु तपाईका पिताले तपाईलाई अर्को बिवाह गरिदिन आंट्नुभएको त होइन रु ” यो सुनि–नसक्नु कुरा सुनेर सरस्वतीलाई सही सक्नु भएन । उनले भनिन् “धिक्कार छ तंलाई, के मलाई त्यहांसम्मकी, पतिव्रताधर्मलाई थाम्न नसक्ने ठानिस् हेर् त मेरो पाइन् ।” यति भनेर उनी हत्तपत्त जयभद्राचार्यले बाटामा रोपेको पीपलको वृक्षतिर दौडिन् । दासीले देख्दा देख्दै त्यै वृक्षमा पटुकाको पासो लगाएर उनले भनिन्, –आजदेखि उप्रान्त जो कुनै आचार्य वंशमा पैदा भएको पुरुष यस कागेश्वरीमा आउला त्यो मरिजाओस । यहां वस्ने मेरा घर ढकालका कुलको उत्तरोत्तर कल्याण वृद्धिहोस् । यस प्रकारले सराप र वर समेत दुबै दिई उनी त्यै वृक्षमा झुण्डिएर परमधाम भइन् । धेरै कालसम्म तिनले प्रेतरूपले आचार्य कुलका मनुुष्यहरूलाई पीडा, दुःख दिइन् । वास्तविक कुराको विचार गर्न नजान्ने विचरा अवला सरस्वतीलाई के को दोष ? उनले यो नचाहिंदो काम गरेकी हुन् तापनि वास्तवमा तिनलाई तपस्विनी नै भन्नुपर्दछ । त्यस्तो दुःखभारले पीडित भएकीले के विचार गर्न सकून् कठै ।
यसरी कागेश्वरीमा त्यस किसिमको वाधा उपद्रव भए पछि वलिरामका पुत्र हरिकृष्ण आचार्य र श्रीराम आचार्यले त्यहां रहेका आफ्नो जग्गा थोरै मूल्यमा ढकाल वंशीलाई बेची पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको शरणमा पर्दा ती राजाले गोदावरीमा जग्गा दिए र त्यही जग्गालाई उपभोगगरी त्यहीं नै रहन थाले । रामाचार्यका छोराको शाली नाम गरेको खेतमा धान पाकेको वेलामा कुनै कारणले पाटनका राजा जगज्योति मल्लले धान लुटेको हुंदा त्यो खेतमा नून छरेर त्यो जमीन गाइ चरनको निम्ति छाडिदिए ।
इतिहासका पाना पल्टाउंदा पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले वि.सं १६६९ देखि १७११ सम्म शासन गरेको पाइन्छ । जगज्योति मल्लले वि.सं १६७४ देखि १६९०सम्म भादगाउमा शासन गरेको देखिन्छ । यसैले, भादगाउंबाट गोदावरीमा आई धान लुटेको कारणले खेतमा नून छरी चरनकोलागि छोडेको कुरा भने विश्वास गर्न गाह्रो पर्दछ ।
रधुराम आचार्य देखि जयनारायणसम्म दैवगतिले गर्दा एकवटा छोरा मात्र भए । जयनारायणका श्रीहर्ष, व्रम्हानन्द, गंगानन्द, सागरानन्द, गोकुलानन्द र गदाधर
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घछ छ
नामक छ छोराहरू भए । यिनीहरूमा श्रीहर्ष ज्यादै पण्डित थिए । आप्mनो पण्डित्याईवाट कान्तिपुरका राजा जयप्रकाशवाट तिनले मुड्खु र गोल्पू नाम गरेका गाउंको भाग पाए । यसपछि जयनारायण पण्डित ६ वटा छोरा सहित त्यहीं बसे ।
श्रीहर्षाचार्य आप्mनो सम्पूर्ण आयु पुण्यकार्यमा लगाएर इ.सं १७५२ सालको आश्वीन शुक्लपन्चमीमा शरीर छाडी स्वर्गवास भए । श्रीहर्षाचार्यका दुई छोरा वीरभद्र र रामभद्र मध्ये जेठा वीरभद्रमा जोतिषीको ज्ञान थियो । वीरभद्र इ.सं १७७४ मा काशीवास बस्ने इच्छाले नेपालवाट काशी गई वस्न थाले ।
गोकुलानन्दका धर्मानन्द, नारायणानन्द र दामोदरानन्द नामका ३ छोराहरू भए ।
पाटनका राजा ऋद्धिनरसिंह मल्लको पालामा नारायणानन्दले ललितपुरको ग्वालिन्दहमा विर्तापाई वसोवास गर्न थाले । यस कुरामा विश्वास गर्न कठिन पर्छ, किनभने नेपालको इतिहास अनुसार ऋद्धिनरसिंह मल्ल पाटनमा वि.सं १७७९ (इ.सं.१७२२) मा नारायणानन्दका वाजे जयनारायणले कान्तिपुरका राजा जयप्रकाशवाट मुड्खू र कोल्पूमा जग्गा पाई त्यहां वसोवास गरेका थिए । जय प्रकाशले कान्तिपुरमा वि.सं.१७९५ (इ.सं१७३८) देखि वि.सं १८२५ (इ.सं. १७६८) सम्म शासन गरेको देखिन्छ । पाटनका राजा ऋद्धिनरसिंह मल्ल कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल भन्दा लगभग २० वर्ष पहिले राजा भई केवल ३(४वर्ष जति मात्र शासन गरेका थिए । यसको लगभग ३०(३५ वर्ष पछि जयनारायण मुड्खु र कोल्पूमा विर्ता पाई आप्mना ६ वटा छोराहरू सहित वसेको थाहा पाइन्छ भने जयनारायणका नाती नारायणानन्दले ऋद्धिनरसिंह मल्लको पालामा ग्वालिन्दहमा विर्र्ता पाए भनेको हुन नसक्ने कुरो हो ।
वरु, नारायणानन्दका वाजे वराजुलाई ऋद्धिनरसिंह मल्लले ग्वालिन्दहमा विर्ता दिएको र सो विर्तामा भागवण्डा अनुसार नारायणानन्द ग्वालिन्दहमा गई वसोवास गरेको हुन सक्छ । यसमा पनि सहमत गर्ने ठाउं छैन । जयप्रकाशवाट मुडिखु र कोल्पुमा जग्गा पाए पछि त्यहि गई वसे भने यदि पहिले आप्mनो जग्गा ग्वालिन्दहमा भएको भए त्यहीं गएर वस्थे होलान् रु यसरी नारायणानन्द कहिले कुन राजाको पालामा ग्वालिन्दहमा विर्तापाई त्यहां आई वसोवास गरे भन्ने सम्वन्धमा ऐतिहासिक तिथि मितिहरूलाई पनि दृष्टिगतगरी जयनारायणलाई मुड्खु र कोल्पूमा विर्ता दिने कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल वि.सं.१८१७ (इ.सं.१७६०) मा करीव एक वर्षसम्म पाटनका पनि राजा भएका थिए । यसै समयमा गोकुलानन्दलाई राजा जयप्रकाश मल्लले गोदावरीको ग्वालिन्दह र नैकापमा जग्गा दिए । गोकुलानन्दका जेठा छोरा धर्मानन्द नैकापमा
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घट ट
गइ वसे । माहिला छोरा नारायणानन्द ग्वालिन्दहमागई वसे भने कान्छा दामोदरानन्द मुड्खु मैं वसे । ग्वालिन्दहमा आएका नारायणानन्द आदिपुरुष देखि ५३ औ पुस्तामा पर्दछन् । नारायणानन्दलाई लक्ष्मीनारायण पनि भन्दछन् ।
लक्ष्मीनारायण आई वसोवास गरेको ठाउँ ग्वालिन्दहको बारेमा केही चर्चा गर्नु उपयुक्त होला । ग्वालिन्दहको अपभ्रंश गुलिन्दह हो । यो काठमाण्डौं उपत्यकाको ललितपुर जिल्लाको दक्षिणीभेग अर्थात् गोदावरीको पश्चिमपट्टि पूmलचोकीको उत्र्तुग श्रृंखलाको काखमा अवस्थित रहेको यो गाउँ वडिखेल गाउँ विकास समितिको वडा नं ९ मा पर्दछ । समथर ÷ उकालो हुँदै डांडा–कांडा सम्म फैलिएको छ । शुरुमा घडेरी कहाँ बनाए रु हालको ग्वालिन्दहलाई तीन भागमा वाड्न सकिन्छ । तल्लोवस्ती, बीचकोबस्ती र माथिल्लोबस्ती ( गल्कोट ) । घडेरी बीचको भागमा बनाएको अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ । किनभने नजीकै त्यतिठूलो दह जुन ठाउँको नाम नै त्यही दहको नामवाट रहन गएको छ ग्वालिन्दह हुँदाहुँदै खानेपानी र सिंचाईकोलागि त्यति लामो कोट्खु खोलाको मुहानबाट कुलो खनी पानी लेराएको बाट नै थाहा पाउन सकिन्छ ।
ग्वालिन्दहको उत्पत्तिको बारेमा किम्वदन्ति रहेको पाइन्छ । पहिलेको कुरो, चापागाँउ र ठेचो वीचका मानिसहरू पानीको समस्याले गर्दा पूmलचोकीमाई कहाँ पानी माग्न गएछन् । पूmलचोकीमाई खुशी भएर माटाको घैंटोमा पानी दिएर भनिछिन, जहाँ पानीको मूल फुटाउनु पर्छ त्यही लगेर यस घैंटोको पानी पोखिदिनू त्यहीं मूल फुट्छ । घैंटो बोकेर उनीहरू घर जान हिडेछन् बाटोमा उनीहरूलाई पिशाव लागेछ । घैंटो भूइँमा राखेर पिशाब फेर्न गएछन् । घैंटो ढलेर त्यहाँ भएको पानी पोखिएछ र त्यहीँ मूल फुटेछ । त्यो देखेर तिनीहरू निराश भएछन् । घैंटोमा अलिकति पानी बाँकी रहेछ यसलाई भए पनि लिएर जाउँ भनेर लिएर गए । आप्mनो घर नजीक पुगेर घैंटोमा भएको पानी खन्याउँदा त्यहाँ पनि मूल फुटेर पानी आउन थालेछ । तर सानो भएकोले त्यसलाई धारा हालेर राखियो । यो किम्वदन्ति सही हुनसक्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ किनभने अहिले पनि त्यो घारा यथावत् छ र त्यो धाराको पानी र मूल जसलाई अहिले ग्वालिन्दह भन्ने गरिन्छ को पानी उस्तै–उस्तै छ ।
नारायणानन्दका ५ छोराहरू भए जेठा .................... माहिला ............ साहिला ंंं.......... काहिंला शेषानन्द र कान्छा ......... ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घठ ठ
नारायणानन्दका जेठा छोरा ............को वंशमा शिवनारायणसम्म दैव गतिले गर्दा एक एक वटा छोरा मात्र भए । शिवनारायणका दुइ वटा छोराहरू भए । जेठा गौरीदत्त जसलाई भोटुपाध्ये पनि भनिन्थ्यो । कान्छा विष्णुदत्त जसलाई धर्मदत्त पनि भनिन्थ्यो । गौरीदत्तका दुइवटा वाहुनी थिए । जेठी वुद्धिमाता र कान्छी पद्मकुमारी । यिनीले अरु दुइवटी स्वास्नी पनि ल्याएका थिए । एउटी ठकुर्नी र अर्की नगरकोटी – पहर्नी) ।
गौरीदत्तका जेठी वाहुनी वुद्धिमातावाट डिल्लीराम, गंगाराम, शुक्राचार्य र खगेन्द्र नामका चार छोराहरू भए । कान्छी वाहुनी पद्मकुमारीवाट धननाथ, भवनाथ र चक्रपाणि नाम गरेको तीन छोराहरू भए । ठकुर्नीतिरवाट सन्तान भएनन् । नगरकोटी तिरवाट................ छोरा भए ।
विष्णुदत्त (धर्मदत्त)बाट नन्दलाल, मुक्तिनाथ र टंकनाथ नामका तीन छोराहरू भए ।
गौरीदत्तकी कान्छीपिट्टको जेठा छोरा घनानाथवाट दुइवटा छोरा गंगाधर र भवनाथ (पच्चै) र तीनवटी छोरीहरू काली, चनी र प्mयान्टी जन्मे । छोराहरू गंगाधर र भवनाथ (पच्चै) व्रतवन्ध गरेपछि मरेकाले यिनीहरूवाट कुनै सन्तान भएनन् । छोरीहरूमध्ये कालीलाई भैमालमा.........लाई चनीलाई सिस्नेरीमा पौडेललाई विवाहगरि दिएको थियो । उनी वाट ३ वटा छोराहरू भए जेठो वासुदेव माहिलो रामनाथ कान्छो विनोद । कान्छीछोरी प्mयाण्टीलाई पनि सिस्नेरीमै पौडेललाई विवाह गरिदिएको थियो ।
गौरीदत्तकी कान्छी पट्टिको कान्छा छोरा चक्रपाणिका छोरा भएनन् । एउटी छोरी कान्छी नाम गरेकी थिइन् । तिनको गोकर्णमा विवाह भएको थियो । यिनका पनि छोरा भएनन् । गौरीदत्तकी कान्छी पट्टिको माहिलो छोरा भवनाथको विवाह कटुन्जेकी ढुंगेलकी छोरी दीपकुमारीसित भयो । भवनाथका ४ छोराहरू ४ छोरीहरू भए । छोराहरू जेठा नित्यराज, माहिला चेतनाथ, साहिंला होमप्रसाद र कान्छा रामचन्द्र । छोरीहरू जेठी तेजकुमारी माहिली लाटी सांहिली ढकाल्नी र कान्छी नानीमैया ।
जेठी छोरी तेजकुमारीको भैमालमा अधिकारीसंग विवाह भयो । उनीवाट ४ छोराहरू भए । क्रमश श्याम, ......., ........, श्रीधर ।
माहिली छोरीको सुन्दरीजलमा पौडेलसंग विवाह भयो । उनीवाट चिरन्जीवी र ध्रुव २ वटा छोरा भए ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घड ड
साहिंली छोरीको तासिन्चोक (वज्रवाराही जाने वाटो) मा सुदर्शन ढकालसंग विवाह भयो । उनीवाट २ छोरा भए मदन र .किरण ।
कान्छी छोरी नानीमैयांको सिस्नेरीका पौडेलसंग विवाह भयो । उनीवाट १ छोरा भयो वाल्मीकी ।
जेठा छोरा नित्यराजको विवाह सिस्नेरी जानेवाटोमा धिमिरेकी छोरीसित विवाह भयो । जसवाट भरत र सिताराम नाम गरेका २ वटा छोराहरू भए । छोरी भएनन् । भरतको १ छोरा सागर र २ छोरी भए । सितारामको २ छोरा सुमन र मिलन भए ।
माहिला छोरा चेतनाथको विवाह वागेश्वरी निवासी ........ को छोरी सित भयो । जसवाट २ छोरा प्रकाश र श्रीराम ३ छोरी देवकी, रमा र गायत्री भए ।
साहिंला छोरा होमप्रसादको विवाह भीमढुंगा निवासी ......को छोरी सित भयो । जसवाट २ छोराहरू रामेश्वर र विष्णु ४ छोरीहरू गोमा, सुभद्रा, पवित्रा र अम्विका भए ।
रामेश्वरको विवाह ..........को छोरी उमासंग भयो । जसवाट २ छोरा यादव र पुरुषोतम भए । जेठी छोरी गोमाको चावहिलका पुरुषोतम पौडेलसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरा र ४ छोरी भए । माहिली छोरी सुभद्राको सुन्ताखान निवासी आनन्द भण्डारीसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरा र १ छोरी भए । सांहिली छोरीको कोटेश्वर निवासी हरिप्रसाद पोखरेलसंग विवाह भयो । उनवाट १ छोरी भइन् ।
कान्छा छोरा रामचन्दको विवाह सिस्नेरीनिवासी धिमिरे कि छोरी भवानीसंग भयो । जसवाट ३ छोरा ३ छोरी भए । जेठो माधव, माहिलो वसन्त र कान्छो शरद र जेठी छोरी सावित्री, माहिली सरिता र कान्छी शारदा ।
माधवको विवाह जावलाखेल निवासी ढुंगानाकी छोरी शान्तासंग भयो । जसवाट छोरा प्रविण र छोरी प्रजीना भए । छोरी प्रजीनाको विवाह पुल्चोक निवासी श्री लक्ष्मण मणि रिसाल तथा श्रीमती जयन्ती रिसालका सुपुत्र श्री सरोज मणि रिसालसंग भयो ।
वसन्तको विवाह सुन्ताखान निवासी भण्डारीकी छोरी मन्जुसंग भयो । जसवाट छोराहरू प्रशान्त, प्रसन्न र छोरी प्रभा भइन् । छोरी प्रभाको विवाह चावहिल निवासी दीपक अधिकारीसंग भयो ।
िजि जज्ञ ज्ञा ास सा ाक का ा प पा ान ना ाह हरु रु ः ः घ घढ ढ
शरदको विवाह धापाखेल निवासी ............की छोरी सुनितासंग भएकोमा दुर्भाग्यवश स्वर्गारोहण भएकोले पुनः डांछी निवासी कुइँकेलकी छोरी सविनासंग भयो । जसवाट दुइ छोराहरू प्रवास र .......... भयो ।
जेठी छोरी सावित्रीको विवाह लुभु निवासी आनन्द अधिकारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू आशिष र अभिषेक भए ।
माहिली छोरी सरिताको धापाखेल निवासी योगेन्द्र अधिकारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू योगेश र राजेश भए ।
कान्छी छोरी शारदाको भद्रवास निवासी राजेन्द्र भण्डारीसंग भयो । जसवाट छोराहरू रिवाज र रितेश छोरी रीति भइन् ।
No comments:
Post a Comment